Shqipëria po përjeton një nga transformimet më të thella sociale të tri dekadave të fundit, ku institucioni i martesës po tkurret ndjeshëm, ndërsa divorci po shndërrohet nga përjashtim në dukuri të zakonshme. Të dhënat më të fundit zyrtare të INSTAT dhe Drejtorisë së Përgjithshme të Gjendjes Civile flasin qartë: shqiptarët po martohen gjithnjë e më pak dhe po ndahen gjithnjë e më shumë.
Rënia strukturore e martesave
Nga rreth 29 mijë martesa në vitin 1990, Shqipëria ruajti për më shumë se një dekadë një nivel relativisht të qëndrueshëm, me 25–27 mijë martesa në vit. Por pas vitit 2004, ky stabilitet u thye. Martesat ranë nën kufirin e 22 mijë dhe nuk arritën më të rikuperojnë nivelet e mëparshme, pavarësisht disa rikthimeve të përkohshme.
Viti 2024 shënon minimumin historik absolut: vetëm 16 120 martesa, gati gjysma e nivelit të fillimit të viteve ’90. Kjo tregon se nuk kemi të bëjmë thjesht me një krizë të përkohshme demografike apo ekonomike, por me një ndryshim rrënjësor të zgjedhjeve sociale, të nxitur nga emigracioni masiv i të rinjve, pasiguria ekonomike dhe hezitimi për të formalizuar lidhjet në martesë.
Divorci, nga tabu në normë sociale
Në kahun e kundërt, divorci ka ndjekur një trajektore rritëse të pandërprerë për më shumë se tri dekada. Në vitin 1990, treguesi ishte 9.2 divorce për 1 000 martesa. Pas rënies në minimumin historik prej 5.9 në vitin 1997, divorci nisi një ngjitje të vazhdueshme gjatë viteve 2000 dhe 2010.
Që pas vitit 2018, niveli ka kaluar mbi 20 divorce për 1 000 martesa, ndërsa viti 2024 shënon rekord absolut: 29.8 divorce për 1 000 martesa. Praktikisht, një në tre martesa përfundon në divorc, një shifër që nuk është regjistruar kurrë më parë në Shqipëri.
Ndryshim mentaliteti dhe pavarësi individuale
Sociologu Gëzim Tushi e sheh këtë realitet si pasojë të një ndryshimi të thellë kulturor. Sipas tij, në vitet e tranzicionit, krizat ekonomike dhe mungesa e alternativave e mbanin familjen të bashkuar edhe në kushte të vështira, ndërsa divorci perceptohej si dështim ose luks i paarritshëm. Sot, shqiptarët janë më të ekspozuar ndaj modeleve ndërkombëtare, më të pavarur ekonomikisht dhe më të vetëdijshëm për mirëqenien personale, duke zgjedhur të mos qëndrojnë në martesa që nuk funksionojnë.
Ekspertët e politikave sociale identifikojnë disa faktorë kyç: urbanizimin e shpejtë, emigracionin e të rinjve, presionin ekonomik mbi familjet e reja dhe një normë sociale që ka evoluar nga mbijetesa kolektive drejt përmbushjes individuale.
Pasojat sociale dhe institucionale
Rritja e divorceve nuk mbetet vetëm një çështje statistikore. Sistemi gjyqësor dhe shërbimet sociale po përballen me një fluks në rritje të çështjeve familjare, që lidhen me kujdestarinë e fëmijëve, ndarjen e pasurive dhe mbështetjen për prindërit e vetëm. Psikologët socialë në gjykata raportojnë nevojën për ndërhyrje më të forta institucionale dhe politika mbështetëse afatgjata.
Sociologu Tushi paralajmëron se kjo prirje sjell sfida serioze për mbrojtjen e fëmijëve dhe kohezionin social, ndërsa avokatja Nexhi Beqiri thekson se një pjesë e madhe e divorceve vijnë nga çifte në të 40-at, të cilët nuk janë më të gatshëm të bëjnë kompromiset e dikurshme. Proceset gjyqësore për pasuritë dhe kujdestaritë shpesh zgjasin me muaj apo vite, duke e rënduar më tej barrën emocionale dhe institucionale.
Një pasqyrë e shoqërisë në tranzicion
Në thelb, këto shifra nuk tregojnë vetëm krizën e martesës, por evoluimin e shoqërisë shqiptare. Familja tradicionale po humbet rolin e saj absolut, ndërsa individi dhe zgjedhjet personale po fitojnë peshë. Pyetja që mbetet e hapur është nëse institucionet dhe politikat publike do të arrijnë ta ndjekin këtë realitet të ri, apo do të mbeten pas një shoqërie që po ndryshon më shpejt se kurrë.