Nga Thoma Gëllçi
TIRANË ,25 shtator 2026 /Albania Express News/-Në Shqipëri, zhvillimet politike dhe institucionale janë shoqëruar në vitet e fundit nga një varg i gjatë skandalesh dhe hetimesh, aq sa një ngjarje e re shpesh eklipson atë të mëparshmen pa kaluar shumë kohë.
Rasti më i fundit lidhet me një prej institucioneve më të ndjeshme të shtetit. Ish-drejtoresha e Shërbimit Informativ të Shtetit, Vlora Hyseni, ndodhet nën masën “arrest në shtëpi” dhe është pezulluar nga detyra, në kuadër të një hetimi të SPAK-ut që lidhet me dosjen e AKSHI-t. Sipas autoriteteve, ajo është nën hetim për veprat penale “përkrahja e autorit të krimit” dhe “zbulimi i akteve ose të dhënave sekrete”. GJKKO vendosi më 24 shtator vazhdimin e masës së sigurisë.
Bëhet fjalë për akuza dhe dyshime që janë ende pjesë e një procesi hetimor dhe nuk përbëjnë një vendim fajësie. Pikërisht për këtë arsye, përgjegjësia penale duhet të përcaktohet nga drejtësia. Por, në planin politik dhe institucional, një hetim i tillë ndaj ish-drejtueses së shërbimit inteligjent ngre natyrshëm pikëpyetje të rëndësishme për funksionimin e institucioneve dhe standardet e përgjegjësisë publike.
Në debatin shqiptar është krijuar prej kohësh një situatë ku përgjegjësia politike dhe përgjegjësia penale shpesh ndërthuren. Kur një zyrtar vihet nën hetim, përgjigjja politike priret të zhvendoset te drejtësia: pritet vendimi i prokurorisë, gjykatës apo SPAK-ut.
Kjo ngre një pyetje themelore: a duhet që përgjegjësia politike të fillojë dhe të përfundojë vetëm pasi të jetë dhënë një vendim gjyqësor?
Në një demokraci funksionale, përgjegjësia politike nuk është domosdoshmërisht e njëjtë me përgjegjësinë penale. Një zyrtar mund të mos jetë penalisht fajtor dhe, megjithatë, të mbajë përgjegjësi politike për një vendimmarrje, një emërim apo një dështim institucional.
Në këtë klimë duhet parë edhe protesta qytetare që prej muajsh zhvillohet në Tiranë. Më 23 shtator ajo hyri në ditën e 116-të, me marshime dhe tubime në rrugët e kryeqytetit. Mes thirrjeve të protestuesve kanë qenë edhe kërkesa për dorëheqjen e kryeministrit Edi Rama dhe thirrja “Rama në burg, Berisha në burg”.
Kjo është një prej veçorive më të rëndësishme të kësaj lëvizjeje: mesazhi i saj nuk kufizohet vetëm te përplasja tradicionale mes mazhorancës dhe opozitës.
Një qytetar mund të kundërshtojë qeverinë e Edi Ramës pa qenë domosdoshmërisht mbështetës i Sali Berishës. Mund të kërkojë ndryshimin e qeverisjes pa kërkuar rikthimin e një modeli të mëparshëm politik. Mund të kundërshtojë korrupsionin dhe abuzimin me pushtetin pa e identifikuar veten me një prej dy kampeve tradicionale.
Pikërisht këtu qëndron një prej dimensioneve më interesante të protestës.
Edi Rama dhe Sali Berisha përfaqësojnë dy prej figurave qendrore të politikës shqiptare të dekadave të fundit. Përplasja mes tyre ka qenë për një kohë të gjatë një nga boshtet kryesore të debatit politik në vend.
Por një protestë që synon të shkojë përtej këtij binomi e vendos politikën përballë një sfide tjetër: çfarë ndodh nëse qytetarët nuk pranojnë më të zgjedhin vetëm mes dy alternativave të njohura?
Edhe qëndrimi i Partisë Demokratike ndaj protestës është pjesë e kësaj dinamike. Më 23 shtator, Sali Berisha u bëri thirrje strukturave, anëtarëve dhe mbështetësve të PD-së që t’i bashkohen protestës qytetare, duke e cilësuar mbështetjen e saj si një detyrë të rëndësishme politike.
Kjo ndërhyrje sjell në vëmendje pikërisht çështjen që protesta duket se po përpiqet të shmangë: identifikimin e saj me një parti ose me një lider.
Nëse protesta perceptohet vetëm si një aksion opozitar i drejtuar nga PD-ja, ajo rrezikon të humbasë një pjesë të karakterit të saj qytetar. Nëse, nga ana tjetër, ajo mbetet një hapësirë ku bashkohen qytetarë me bindje të ndryshme, por me kërkesa të përbashkëta për ndryshim institucional, mesazhi i saj bëhet më i gjerë.
Në ditën e 116-të, protestuesit kanë artikuluar kërkesa që lidhen me mënyrën e funksionimit të sistemit politik: lista të hapura, ndryshime në rregullat zgjedhore, përgjegjësi për korrupsionin dhe kundërshtim të marrëveshjeve politike që, sipas tyre, deformojnë vullnetin e votuesve.
Këto kërkesa tregojnë se një pjesë e protestës nuk lidhet vetëm me emrin e kryeministrit apo me rotacionin politik. Ajo lidhet edhe me mënyrën se si qytetarët duan të funksionojë demokracia përfaqësuese.
Në këtë kuptim, çështja e SHISH-it e vendos debatin në një tjetër nivel.
Kur një ish-drejtuese e shërbimit inteligjent vihet nën hetim për akuza që lidhen me sekretin shtetëror dhe përkrahjen e autorit të krimit, ndërsa gjykata vendos vazhdimin e masës “arrest në shtëpi”, çështja nuk mund të shihet vetëm si një procedim individual. Ajo sjell në vëmendje edhe standardet e sigurisë institucionale dhe mënyrën se si funksionon përgjegjësia në nivelet më të larta të shtetit.
Por drejtësia duhet të bëjë punën e saj. Hetimi duhet të përfundojë dhe përgjegjësia penale të përcaktohet nga gjykata, mbi bazën e provave dhe ligjit.
Ndërkohë, politika ka një përgjegjësi tjetër: të japë llogari për vendimmarrjen e saj.
Nëse çdo krizë institucionale shtyhet vetëm drejt SPAK-ut dhe gjykatave, ekziston rreziku që përgjegjësia politike të mbetet gjithmonë në pritje të një vendimi penal.
Protesta qytetare, në këtë kuptim, mund të lexohet si një shprehje e pakënaqësisë jo vetëm ndaj një qeverie, por edhe ndaj mënyrës së funksionimit të sistemit politik.
Sfida e saj është të ruajë identitetin qytetar.
Nëse protesta bëhet thjesht “protesta e Berishës”, debati rrezikon të rikthehet te përplasja tradicionale Rama-Berisha. Nëse ajo shndërrohet vetëm në një instrument të opozitës, një pjesë e qytetarëve që nuk identifikohen me asnjërin kamp mund të distancohen prej saj.
Por nëse arrin të ruajë karakterin e një hapësire qytetare ku kërkohet përgjegjësi, transparencë dhe ndryshim i rregullave të lojës politike, atëherë ajo mund të përfaqësojë një debat më të gjerë se rotacioni i pushtetit.
Në fund të fundit, pyetja nuk është vetëm se kush do të qeverisë Shqipërinë nesër.
Pyetja është se si do të qeveriset Shqipëria e nesërme.
Dhe pikërisht këtu qëndron kuptimi i titullit: protesta nuk duhet të ketë fytyrën e një lideri politik.
Nëse ajo synon të përfaqësojë një kërkesë më të gjerë qytetare, fytyra e saj është ajo e Shqipërisë që qytetarët duan të shohin nesër.