TIRANË, 23 gusht 2026/Albania Express News/ – Kërcënime me armë, presione nga drejtues klubesh, arbitra të ndaluar gjatë rrugës, ndeshje të zhvilluara në kushte terrori dhe familje që prisnin me ankth një telefonatë për të mësuar nëse gjyqtarët ishin kthyer shëndoshë në shtëpi.
Kjo është një pjesë e historisë së panjohur të futbollit shqiptar, e rrëfyer nga ish-arbitri dhe ish-drejtuesi i sektorit të arbitrimit në FSHF, Uvil Zajmi, një prej njerëzve që e ka ndjekur nga afër këtë sektor për më shumë se 40 vite.
Në një rrëfim të gjatë, Zajmi sjell kujtime nga vitet e monizmit, tranzicioni i viteve ’90, periudha e errët pas vitit 1997 dhe transformimi që pasoi me modernizimin e arbitrimit shqiptar.
Nga 125 lekë për ndeshje te trenat e natës
Arbitrimi i viteve të para të karrierës së Zajmit ishte larg kushteve të sotme.
Arbitrat e kategorisë së parë, pas viteve ’80, merrnin vetëm 125 lekë për ndeshje, ndërsa udhëtimet drejt qyteteve të tjera shpesh zgjasnin dy apo tre ditë.
Treni ishte mjeti kryesor i transportit.
Stacionet e Ballshit, Gurit të Kuq, Lushnjës, Laçit dhe Milotit ishin pjesë e zakonshme e itinerarit të arbitrave.
Në mungesë të biletave dhe autobusëve, udhëtimi bëhej edhe me makina të rastit, autobusët e ekipeve, motorë apo në këmbë.
“Shpeshherë rruga Vorë-Tiranë apo ajo Ura Vajgurore-Kuçovë bëhej në këmbë”, kujton Zajmi.
Edhe pajisjet sportive ishin përgjegjësi e vetë arbitrit.
“Para viteve ’90 gjithçka sajohej vetë, pra veshja, këpucët etj.”, tregon ai.
Pas viteve ’90, arbitri u përball me një realitet të ri
Me ndryshimin e sistemit politik, shumë arbitra u larguan nga profesioni, ndërsa ata që mbetën u përballën me një situatë të paprecedentë.
Dhuna, presioni dhe pasiguria u bënë pjesë e futbollit shqiptar.
Në shumë raste, sipas Zajmit, fitorja e skuadrës vendase shihej si mënyra më e sigurt për të shmangur shpërthimin e dhunës.
Ndeshjet në fusha asnjanëse u përdorën si një zgjidhje emergjente.
Por situata do të arrinte kulmin në vitin 1997.
“Një telefon ishte gjithmonë një ankth më shumë”
Viti 1997 ishte një nga periudhat më të vështira për Shqipërinë dhe futbolli nuk bëri përjashtim.
“Në shumë drejtime është punuar, është luajtur dhe është arbitruar nën grykët e armëve, presioneve dhe dhunës”, rrëfen Zajmi.
Sipas tij, caktimi i arbitrave ishte kthyer në një “mision të pamundur”.
Presioni mund të niste para ndeshjes dhe të vazhdonte edhe pas saj.
Arbitrat përballeshin me kërcënime në rrugë, në korridoret e stadiumeve dhe në dhomat e zhveshjes.
Në disa raste ata ndiqeshin edhe gjatë kthimit.
“Familjet që prisnin në ankth kthimin e djemve, kështu edhe ne të FSHF-së. Një telefon ishte gjithmonë një ankth më shumë. Jo për mbarëvajtjen e ndeshjes, por për kthimin e sigurt të arbitrave në shtëpi”, kujton ai.
Shorti u kthye në një mekanizëm mbrojtës
Përballë presioneve të klubeve, FSHF ndërmori disa masa.
Fillimisht u provuan ndeshjet në fusha asnjanëse, ndërsa më pas u aplikua shorti për caktimin e arbitrave.
Qëllimi ishte të zvogëlohej mundësia e ndërhyrjes së drejtuesve të klubeve.
Megjithatë, edhe shorti nuk i shmangej gjithmonë presionit.
Në disa raste ai hidhej përsëri, ndërsa Zajmi kujton edhe raste kur arbitrat dhe asistentët caktoheshin vetëm pak para nisjes së ndeshjes.
“Gjenerali” dhe kërkesa për një arbitër
Mes episodeve që Zajmi nuk harron është takimi me Nehat Kullën, i njohur në atë periudhë si “Gjenerali”.
Sipas rrëfimit të tij, Kulla e takoi pranë zyrave të FSHF-së dhe i kërkoi një favor: të ndihmohej një arbitër, vëllai i një miku të tij, që të dilte për të arbitruar jashtë Shqipërisë.
Takimi zgjati vetëm pak minuta.
“Për herë të parë dhe të fundit kam takuar ‘Gjeneralin’”, tregon Zajmi.
“Ose do të fitojë Apolonia, ose do të bësh si i sëmurë”
Një prej episodeve më tronditëse lidhet me ndeshjen Apolonia-17 Nëntori.
Arbitri A. Isufi, sipas Zajmit, u ndal gjatë rrugës për në Fier nga disa persona.
Ata e detyruan të zbriste nga makina dhe i dhanë një ultimatum:
“Ose do të fitojë Apolonia, ose do të bësh si i sëmurë dhe do të shtrohesh në spital.”
Pas kësaj, FSHF u detyrua të ndërhynte.
Arbitri kryesor u zëvendësua nga arbitri i katërt, ndërsa Isufi qëndroi për disa orë në spitalin e Fierit.
Në Shkodër, familja e tij mësoi vetëm se ai ishte zëvendësuar për arsye shëndetësore dhe priti me ankth lajme për gjendjen e tij.
Ndeshja përfundoi 2-1 për Apoloninë.
Dy klube përballë një arbitri
Një tjetër episod i pazakontë lidhet me ndeshjen Apolonia-Tomori.
Arbitri Guzja, sipas Zajmit, u ndal në Lushnjë nga persona të të dyja skuadrave, të cilët kërkonin favorizim.
I ndodhur mes dy kampeve, ai tentoi të kthehej në Tiranë.
Por situata u zgjidh pas diskutimeve mes vetë personave të të dyja palëve.
Arbitri vazhdoi rrugën dhe ndeshja u zhvillua.
Sipas Zajmit, “sipas marrëveshjes, fitoi Apolonia”.
Kur stadiumet u kthyen në zona rreziku
Zajmi kujton disa prej ndeshjeve më të tensionuara të asaj periudhe.
Në një takim Skënderbeu-Vllaznia, anulimi i një goli shkaktoi revoltë të madhe në stadium. Loja u ndërpre për minuta dhe më pas rifilloi.
Skënderbeu fitoi 3-2.
Në një tjetër ndeshje, Tomori-17 Nëntori, askush nuk dëshironte të merrte përsipër arbitrimin për shkak të tensionit të lartë.
Në fund u zgjodh gjyqtari i FIFA-s, Pregja.
Tomori fitoi 1-0 me gol në fund të ndeshjes.
Arbitrat u rrethuan nga 3 mijë tifozë
Një prej episodeve më të rënda ndodhi në Lushnja-Flamurtari.
Gjatë ndeshjes u godit asistenti K. Brahja dhe loja u ndërpre.
Pas përfundimit të takimit, rreth 3 mijë tifozë pritën arbitrat jashtë stadiumit.
Gjyqtarët qëndruan për rreth dy orë në dhomat e zhveshjes.
Në fund, sipas Zajmit, Pëllumb Xhaferri i nxori me makinën e tij nga stadiumi.
Tragjedia e Luan Zylfos
Por episodi më i rëndë i kësaj periudhe ishte vrasja e arbitrit të FIFA-s, Luan Zylfo.
Më 13 maj 2000, pas ndeshjes Partizani-Tomori, Zylfo humbi jetën pas një goditjeje me armë teksa ndodhej në një lokal pas përfundimit të takimit.
Për Zajmin, kjo ishte drama më e madhe që goditi komunitetin e arbitrimit dhe shoqërinë shqiptare.
Dhuna, sipas tij, vazhdoi të ishte fenomen sistematik në futbollin shqiptar deri rreth vitit 2002.
Ndryshimi nisi me rikthimin e autoritetit
Një kthesë graduale nisi me drejtimin e FSHF-së nga Armand Duka.
Sipas Zajmit, një nga prioritetet ishte rikthimi i autoritetit të arbitrit.
U rritën pagesat, u përmirësuan kushtet e punës, u rikthyen kolegjiumet dhe u investua në përgatitjen fizike dhe profesionale.
Një tjetër hap i rëndësishëm ishte sjellja e arbitrave të huaj.
2002, arbitri spanjoll në derbin shqiptar
Në vitin 2002, për shkak të tensionit para derbit 17 Nëntori-Dinamo, u vendos që ndeshja të drejtohej nga një treshe arbitrash spanjollë.
Ndeshja përfundoi 2-2 dhe u zhvillua në një stadium të tejmbushur.
Sipas Zajmit, arbitri spanjoll mbetet një nga figurat e veçanta në historinë e arbitrimit të kampionatit shqiptar të pasluftës.
Më pas, ardhja e arbitrave të huaj, veçanërisht atyre italianë, u kthye në një praktikë të njohur.
Nga “Olivetti” te 350 euro për ndeshje
Sot realiteti është krejt tjetër.
Arbitrat kanë në dispozicion seminare të vazhdueshme, instruktorë të FIFA-s dhe UEFA-s, sisteme monitorimi, kamera, vëzhgues dhe teknologji moderne.
Sipas Zajmit, një arbitër shqiptar përfiton rreth 350 euro për ndeshje, një nivel që ai e konsideron ndër më të lartët në Europë në raport me popullsinë dhe të ardhurat për frymë.
Por teknologjia, sipas tij, nuk mund të zëvendësojë karakterin e arbitrit.
“Unë mbetem i klasikes: me tre arbitra”, thotë Zajmi.
“Arbitri i mirë e fiton betejën që kur shkel në stadium”
Për ish-drejtuesin e arbitrimit, futbolli modern kërkon një arbitër shumë më të përgatitur.
Nuk mjaftojnë vetëm pasioni dhe dëshira.
Arbitri duhet të jetë profesionist, të njohë në detaje rregulloren, të jetë i përgatitur fizikisht dhe psikologjikisht dhe të ketë autoritet.
“Arbitri i mirë, ai i ‘një emër, një garanci’, e fiton betejën që kur shkel në stadium, pa filluar loja”, shprehet ai.
Nga 125 lekë për ndeshje, udhëtimet me tren dhe zyrat me makinën e shkrimit “Olivetti”, te 350 euro, teknologjia dhe seminaret ndërkombëtare, arbitrimi shqiptar ka kaluar një transformim të jashtëzakonshëm.
Por rrëfimi i Uvil Zajmit sjell në vëmendje një realitet që për shumë vite mbeti në hije: pas 90 minutave të futbollit fshihej një betejë tjetër, ajo e njerëzve që duhej të merrnin vendime të drejta edhe kur përballë tyre qëndronin presioni, dhuna dhe kërcënimi.
Dhe në ato vite, një vërshëllimë në fushë nuk ishte thjesht një vendim sportiv. Në shumë raste, ishte një akt kurajoje./Sporti Shqiptar
