Në veri të Greqia, në një zonë ku historia e shqiptarëve ortodoksë është shkruar me përpjekje, sakrifica dhe qëndresë, ndodhet fshati i njohur dikur si Negovani, i quajtur sot Flamburo. Ky vendbanim i vogël mbart një histori të madhe, një histori që lidhet drejtpërdrejt me përpjekjet për ruajtjen e gjuhës, kulturës dhe identitetit shqiptar në fillim të shekullit XX.
Dikur Negovani ishte një fshat i madh dhe i gjallë, me mbi 500 shtëpi dhe rreth 1100 banorë shqiptarë. Banorët e tij njiheshin për ndjenjat e forta atdhetare dhe për vendosmërinë për të mos lejuar zhdukjen e gjuhës shqipe nga jeta e tyre e përditshme. Pikërisht këtu u ndërmorën disa nga iniciativat më të guximshme të kohës: hapja e shkollave shqipe dhe mbajtja e meshave në gjuhën shqipe – një veprim që në atë periudhë shihej si një sfidë e hapur ndaj ndalimeve dhe presioneve të kohës.
Nga ky fshat dolën figura të rëndësishme të historisë shqiptare, të cilat paguan edhe me jetën për idealin e tyre. Ndër ta ishte prifti dhe patrioti Papa Kristo Negovani, i cili u bë simbol i përkushtimit ndaj gjuhës dhe arsimit shqiptar. Ai, së bashku me atdhetarin Theodhos Haradhambi Negovani, u vra në vitin 1905, pasi u mësonte fëmijëve të fshatit gjuhën shqipe dhe përhapte ndjenjën kombëtare mes bashkëfshatarëve të tij.
Historia e sakrificës nuk mbaroi me kaq. Në vitin 1910, një tjetër prift, Papa Vasil Gjikë Stillo, u sulmua brutalisht me thika gjatë një meshe, vetëm pse tentoi të përdorte gjuhën shqipe në liturgji. I plagosur rëndë, ai ndërroi jetë pak ditë më vonë në spitalin e burgut të Manastiri, duke u bërë një tjetër martir i përpjekjes për gjuhën dhe identitetin shqiptar.
Negovani ishte gjithashtu një qendër e rëndësishme e arsimit shqiptar. Në vitin 1909 u hap shkolla shqipe “Dituria”, e drejtuar nga patrioti i njohur i arsimit kombëtar Petro Nini Luarasi. Një dëshmi e asaj kohe është edhe një letër e pleqësisë së fshatit, e cila kërkonte libra për nxënësit e shkollës. Ky dokument ruhet sot në muzeun e Elbasani dhe tregon qartë etjen për dije dhe për gjuhën shqipe që kishin banorët e këtij fshati.
Nga Negovani vjen edhe një figurë tjetër e njohur e historisë shqiptare, politikani komunist Koçi Xoxe, i cili luajti një rol të rëndësishëm në politikën shqiptare në vitet e para pas Luftës së Dytë Botërore.
Megjithatë, me kalimin e viteve historia e këtij fshati mori një tjetër drejtim. Shumë nga banorët e tij u përballën me presionin e asimilimit. Në një reportazh të publikuar në vitin 2003 nga revista gjermane Der Spiegel, një banor i moshuar tregonte se shqiptarët e zonës shpesh nuk guxonin të flisnin shqip as brenda shtëpive të tyre, nga frika dhe presioni i kohës.
Sot fshati i dikurshëm i madh është tkurrur ndjeshëm. Negovani, i njohur tani si Flamburo, i përket komunës së Perasmatos dhe numëron rreth 420 banorë. Megjithatë, historia e tij mbetet një kapitull i rëndësishëm i kujtesës kombëtare shqiptare – një dëshmi e gjallë e sakrificave që janë bërë për ruajtjen e gjuhës, identitetit dhe kulturës shqiptare.
Negovani nuk është thjesht një fshat në hartë. Ai është simbol i qëndresës, i dashurisë për gjuhën shqipe dhe i guximit të njerëzve të thjeshtë që vendosën të mos e humbnin kurrë identitetin e tyre.
Në historinë shqiptare, emri i këtij fshati mbetet i lidhur përgjithmonë me sakrificën për gjuhën dhe për kombin.