NGA FATMIR POPJA
Studiues, pedagogë, gazetarë, shkrimtarë dhe personalitete të jetës publike kujtuan figurën e autorit nga Ninat i Konispolit. Në veprimtarinë e organizuar nga Shoqata Kulturore Patriotike “Çamëria” Elbasan dhe Biblioteka Publike “Qemal Baholli”, u risollën në vëmendje jeta e vështirë, qëndresa intelektuale dhe vlerat e një krijimtarie që i mbijetoi censurës dhe diktaturës.
ELBASAN, 14 tetor 2026 /Albania Express News/ – Në 40-vjetorin e ndarjes nga jeta të shkrimtarit disident Bilal Xhaferri, Elbasani i kushtoi një veprimtari të veçantë përkujtimore një prej figurave më të spikatura të letërsisë shqiptare, zërit të krijimtarisë së lirë dhe intelektualit që përjetoi nga afër pasojat e përndjekjes politike gjatë regjimit komunist.
Veprimtaria, e titulluar “Pavdekësia e Bilal Xhaferrit”, u organizua nga Shoqata Kulturore Patriotike “Çamëria” Elbasan, në bashkëpunim me Bibliotekën Publike “Qemal Baholli”, duke mbledhur studiues, personalitete të fushave të ndryshme, pedagogë të Universitetit të Elbasanit “Aleksandër Xhuvani”, gazetarë, mësues, gjimnazistë dhe të interesuar për historinë e letërsisë shqipe.
Takimi shërbeu jo vetëm si homazh për shkrimtarin që u nda nga jeta larg atdheut, por edhe si një mundësi për të reflektuar mbi veprën e tij, fatin e intelektualit në diktaturë, rëndësinë e lirisë së mendimit dhe nevojën që krijimtaria e tij të njihet më gjerësisht nga brezat e rinj.
“Pavdekësia e Bilal Xhaferrit”, një nga veprimtaritë e rëndësishme të Muajit të Letërsisë dhe Arteve
Në fjalët e hapjes, publicisti Hyqmet Zane dhe drejtoresha e Bibliotekës Publike “Qemal Baholli”, Elisa Janku, vlerësuan rëndësinë e organizimit të kësaj veprimtarie kushtuar jetës dhe veprës së Bilal Xhaferrit.
Ata e konsideruan këtë takim ndër veprimtaritë më të rëndësishme të zhvilluara gjatë Muajit të Letërsisë dhe Arteve, duke nënvizuar domosdoshmërinë e rikthimit të vëmendjes te personalitete që kanë lënë gjurmë në kulturën kombëtare, por që për një kohë të gjatë u përballën me censurën, përjashtimin dhe mohimin e së drejtës për t’u shprehur lirisht.
Në këtë kontekst, figura e Bilal Xhaferrit përfaqëson një histori ku letërsia ndërthuret me fatin njerëzor, kujtesën historike dhe përpjekjen për të ruajtur identitetin intelektual përballë kufizimeve politike.
Tahir Muhedini: Bilal Xhaferri, krenari e komunitetit çam
Në aktivitet mori pjesë edhe Tahir Muhedini, president nderi i Partisë për Drejtësi, Integrim dhe Unitet (PDIU), i cili përshëndeti të pranishmit dhe vlerësoi kontributin e Bilal Xhaferrit në letërsinë dhe kulturën shqiptare.
Gjatë fjalës së tij, Muhedini e cilësoi Xhaferrin si një personalitet të rëndësishëm të komunitetit çam dhe një shkrimtar disident që, përmes jetës dhe veprës së tij, ka bërë krenarë shqiptarët, veçanërisht komunitetin nga i cili rridhte.
Ai e lidhi kujtimin e shkrimtarit me çështjen çame, duke ngritur shqetësimin për mungesën, sipas tij, të një trajtimi të mjaftueshëm dhe serioz të saj nga forcat politike.
“Ka ardhur koha të merremi me këtë çështje, që është një nga hallet më të mëdha të popullit shqiptar”, theksoi Muhedini, duke bërë thirrje për më shumë vëmendje ndaj kësaj çështjeje historike e kombëtare.
Mesazhi i tij e vendosi figurën e Bilal Xhaferrit në një kontekst më të gjerë të kujtesës historike, përkatësisë kombëtare dhe përfaqësimit të përvojave të komunitetit çam në kulturën shqiptare.
Bujar Leskaj sjell në vëmendje jetën dhe veprën e shkrimtarit disident
Një pjesë të rëndësishme të veprimtarisë zuri fjala e deputetit të Partisë Demokratike për Qarkun e Vlorës, Bujar Leskaj, i cili iu kushtoi një hapësirë të konsiderueshme jetës dhe veprës së Bilal Xhaferrit.
Përmes një rrëfimi të zgjeruar, Leskaj solli në vëmendje rrugëtimin e vështirë të shkrimtarit, nga fëmijëria e kaluar mes humbjeve familjare dhe vështirësive ekonomike, deri te përplasjet me strukturat e regjimit komunist, largimi nga Shqipëria dhe veprimtaria e tij letrare në emigracion.
Historia e Xhaferrit mbetet një dëshmi e fatit të një intelektuali që u përball herët me tragjeditë familjare dhe padrejtësitë politike, por që arriti të ndërtojë një identitet të veçantë letrar dhe publicistik.
Nga Ninati i Konispolit në mërgimin amerikan
Bilal Xhaferri lindi në vitin 1935 në fshatin Ninat, pranë Konispolit, në një familje që do të përballej me pasoja të rënda gjatë vendosjes dhe konsolidimit të regjimit komunist.
Babai i tij, Xhaferr Hoxha, u pushkatua në vitin 1945, ndërsa familja u përball me vështirësi të mëdha ekonomike dhe politike. Humbja e prindërve dhe kushtet e vështira të jetesës e shoqëruan që në moshë të vogël, duke ndikuar në formimin e tij njerëzor dhe në përvojat që më vonë do të gjenin pasqyrim edhe në krijimtarinë e tij.
Pasi përfundoi arsimin fillor në vendlindje, Xhaferri u largua për të kërkuar punë në Sarandë. Për shkak të rrethanave familjare dhe ekonomike, rruga e tij arsimore nuk ishte e zakonshme. Ai punoi në profesione të ndryshme, ndoqi kurse dhe shkolla profesionale dhe u angazhua në sektorin e ndërtimit, përfshirë kantieret e rrugëve dhe urave dhe punimet në hidrocentralin e Ulzës.
Në vitet 1954–1955 jetoi me të motrën, Antiken, në Sukth të Durrësit. Ndërsa ajo ndiqte mësimet gjatë ditës, Bilali studionte në mbrëmje, pasi gjatë ditës punonte si normist.
Kjo periudhë pasqyron vështirësitë me të cilat u përball për të vijuar arsimimin, por edhe përpjekjen e tij për të ndërtuar një të ardhme përmes dijes dhe kulturës.
Përplasja me regjimin dhe censura ndaj krijimtarisë
Talenti i Bilal Xhaferrit nisi të shfaqej në letërsi në një kohë kur krijimtaria artistike ishte e lidhur ngushtë me kërkesat ideologjike të regjimit komunist.
Në vitin 1967 iu botua vëllimi poetik Lirishta e kuqe, por libri nuk u vu në qarkullim. Po atë vit, ai konkurroi me romanin Krastakraus në konkursin letrar të organizuar me rastin e 500-vjetorit të vdekjes së Gjergj Kastriotit Skënderbeut, por vepra nuk u shpall fituese. Romani do të botohej vetëm në vitin 1993, pas rënies së regjimit komunist.
Një nga episodet më të njohura të përplasjes së tij me establishmentin letrar të kohës ndodhi në vitin 1968, kur Xhaferri kundërshtoi romanin Dasma të Ismail Kadaresë, duke e akuzuar autorin për revizionizëm ndaj doktrinës komuniste. Qëndrimi i tij u pasua nga kritika të ashpra brenda strukturave të Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve.
Në vijim, atij iu hoq e drejta e botimit, u dërgua të punonte në fermën e Sukthit dhe u përjashtua nga Lidhja e Shkrimtarëve pas kritikave të drejtuara ndaj tij.
Këto zhvillime shënuan një pikë kthese në jetën e shkrimtarit. I përballur me izolimin dhe pamundësinë për të vijuar normalisht veprimtarinë e tij letrare në Shqipëri, Xhaferri mori vendimin për t’u larguar nga vendi.
Arratisja dhe jeta krijuese në Shtetet e Bashkuara të Amerikës
Më 30 gusht 1969, Bilal Xhaferri u arratis nga Shqipëria drejt Greqisë. Në vitin 1970 u vendos në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, në Boston, ku deri në vitin 1972 punoi pranë gazetës shqiptare Dielli.
Në vitin 1974 u vendos në Çikago, ku themeloi revistën Krahu i shqiponjës, një botim i lidhur me Lidhjen Çame.
Përmes kësaj reviste, të cilën e drejtoi, botoi dhe redaktoi, Xhaferri vijoi veprimtarinë e tij si shkrimtar, publicist dhe veprimtar i diasporës shqiptare. Revista botohej në gjuhët shqipe dhe angleze, duke synuar t’u drejtohej si shqiptarëve në mërgim, ashtu edhe lexuesve të tjerë.
Përmes shkrimeve dhe botimeve të tij, ai mbajti gjallë lidhjen me gjuhën shqipe, kulturën kombëtare dhe çështjet që konsideronte të rëndësishme për identitetin shqiptar.
Mërgimi nuk e shkëputi nga vendi i origjinës. Përkundrazi, largësia fizike u shoqërua me një lidhje të vazhdueshme shpirtërore e krijuese me Shqipërinë dhe me botën shqiptare.
Bilal Xhaferri ndërroi jetë në Çikago në vitin 1986, në moshën 51-vjeçare, pa arritur të shihte rënien e regjimit komunist dhe ndryshimet politike që do të pasonin disa vite më vonë.
Rikthimi në atdhe dhe vlerësimi i figurës së tij
Pas vdekjes, emri dhe vepra e Bilal Xhaferrit nisën të merrnin një vëmendje të re në Shqipëri.
Më 3 maj 1993, Presidenti i Republikës, Sali Berisha, e dekoroi pas vdekjes me medaljen “Martir i Demokracisë”, në vlerësim të veprimtarisë së tij publicistike dhe disidente, si dhe të aspiratave të tij kombëtare e demokratike.
Më 6 maj 1996 u organizua ceremonia e rikthimit në atdhe të eshtrave të shkrimtarit. Kështu, pas viteve të mërgimit, ai u kthye simbolikisht dhe fizikisht në vendin e tij, duke u bërë pjesë e kujtesës publike shqiptare.
Më vonë, Presidenti i Republikës, Bamir Topi, e nderoi me titullin “Nderi i Kombit”, duke vlerësuar kontributin e tij në letërsinë dhe kulturën shqiptare.
Një tjetër moment domethënës ishte viti 2014, kur shtëpia e familjes së tij në Ninat u kthye në shtëpi-muze, me nismën dhe investimin e motrës së tij më të vogël, Antika Hoxha. Më 2 nëntor të po atij viti u inaugurua edhe busti pranë shtëpisë.
Këto akte përkujtimore përfaqësojnë përpjekje për të ruajtur jo vetëm kujtimin e shkrimtarit, por edhe historinë e një jete të shënuar nga përndjekja, krijimtaria dhe mërgimi.
Myfarete Laze: Krijimtaria e Xhaferrit duhet të studiohet në shkolla dhe universitete
Në veprimtari përshëndeti edhe këngëtarja e njohur Myfarete Laze, e cila ka një karrierë të gjatë në muzikën shqiptare dhe është vlerësuar me titullin “Qytetare Nderi” nga Shoqata “Çamëria”.
Në fjalën e saj të shkurtër, Laze vlerësoi rëndësinë e figurës së Bilal Xhaferrit dhe të krijimtarisë së tij, duke u ndalur veçanërisht te nevoja që veprat e shkrimtarit të zënë një vend më të rëndësishëm në arsimin shqiptar.
Ajo sugjeroi që krijimtaria e Xhaferrit të përfshihet në kurrikulat shkollore dhe të studiohet në shkollat e mesme dhe në universitete, duke argumentuar se veprat e tij përmbajnë vlera të rëndësishme letrare, historike dhe kulturore.
Një njohje më e gjerë e krijimtarisë së tij do t’u jepte nxënësve dhe studentëve mundësinë të njiheshin jo vetëm me veprat e autorit, por edhe me kontekstin historik në të cilin ato u krijuan.
Pedagogu Hektor Çiftja: “Drita që asnjë fron nuk e pronëson dot”
Një nga momentet qendrore të veprimtarisë ishte kumtesa e pedagogut të Universitetit “Aleksandër Xhuvani”, Hektor Çiftja, me titull “Drita që asnjë fron nuk e pronëson dot”, kushtuar jetës, veprës dhe trashëgimisë së Bilal Xhaferrit.
Kumtesa, e konceptuar si një reflektim studimor mbi shkrimtarin dyzet vjet pas ndarjes së tij nga jeta, synoi ta vendoste krijimtarinë e Xhaferrit përtej etiketave dhe interpretimeve që e kanë shoqëruar ndër vite.
Qasja e Çiftjes u përqendrua te nevoja për ta lexuar autorin përmes vetë fjalës së tij, duke analizuar veprën në kontekstin historik, letrar dhe intelektual ku ajo u krijua.
Në hyrje të kumtesës, pedagogu kujtoi largësinë që ndante shkrimtarin nga vendlindja dhe gjuha e tij në çastet e fundit të jetës.
Ai solli në vëmendje faktin se Bilal Xhaferri ndërroi jetë në Çikago, më 14 tetor 1986, në moshën 51-vjeçare, larg peizazhit të fëmijërisë dhe vendit për të cilin kishte shkruar.
Duke iu drejtuar studiuesve, pedagogëve dhe miqve të letërsisë shqipe, Çiftja e paraqiti përkujtimin jo thjesht si një ceremoni të lidhur me kalimin e kohës, por si një mundësi për të rishikuar mënyrën se si lexohet dhe kuptohet sot vepra e shkrimtarit.
Në thelb të kumtesës qëndronte ideja se Bilal Xhaferri duhet të vlerësohet përmes krijimtarisë së tij, qëndrimit intelektual dhe kompleksitetit të përvojës së tij njerëzore, pa u kufizuar vetëm te rrethanat politike që shënuan jetën e tij.
Titulli poetik i kumtesës, “Drita që asnjë fron nuk e pronëson dot”, shërbeu si pikënisje për reflektimin mbi lirinë e fjalës, pavarësinë e mendimit dhe aftësinë e letërsisë për të ruajtur vlerën e saj përtej kohës dhe pushteteve.
Përmes kësaj qasjeje, Çiftja solli në vëmendje rëndësinë e një leximi kritik e të argumentuar të veprës së Xhaferrit, duke e parë atë jo vetëm si një dëshmi të një periudhe historike, por edhe si pjesë të trashëgimisë së letërsisë shqiptare që meriton studim të vazhdueshëm.
Enver Kushi dhe studiues të tjerë në vlerësim të trashëgimisë letrare
Gjatë veprimtarisë mbajtën kumtesa dhe ligjërata edhe Enver Kushi dhe pjesëmarrës të tjerë, të cilët kontribuuan në pasurimin e diskutimit mbi figurën e shkrimtarit.
Ndërhyrjet e tyre e zgjeruan hapësirën e reflektimit mbi jetën, veprën dhe kontributin e Xhaferrit, duke e trajtuar atë në këndvështrime të ndryshme kulturore, letrare dhe historike.
Prania e studiuesve, pedagogëve, gazetarëve, mësuesve dhe të rinjve i dha veprimtarisë një dimension ndërbreznor, duke krijuar mundësinë që përvoja e një shkrimtari të shekullit XX të diskutohet edhe nga brezat që janë rritur në një realitet tjetër shoqëror e politik.
Bilal Xhaferri, përtej përndjekjes dhe mërgimit
Jeta e Bilal Xhaferrit është një histori e ndërthurur me tragjeditë familjare, vështirësitë ekonomike, përplasjet me pushtetin, largimin nga atdheu dhe përpjekjen për të ruajtur zërin e vet krijues.
Megjithatë, për ta kuptuar plotësisht figurën e tij, është e nevojshme që vëmendja të mos kufizohet vetëm te përndjekja dhe mërgimi. Vepra e tij kërkon lexim, studim dhe vlerësim për cilësitë e saj letrare, për temat që trajton dhe për vendin që zë në historinë e kulturës shqiptare.
Në këtë kuptim, veprimtaria e zhvilluar në Elbasan përcolli një mesazh të rëndësishëm: kujtesa për shkrimtarët që u përballën me censurën nuk duhet të mbetet vetëm në nivelin e ceremonive përkujtimore, por duhet të shndërrohet në njohje të vazhdueshme të veprës së tyre.
Përfshirja e krijimtarisë së Bilal Xhaferrit në programet mësimore, organizimi i veprimtarive studimore, botimi i shkrimeve kritike dhe nxitja e leximit nga të rinjtë janë disa nga rrugët përmes të cilave trashëgimia e tij mund të përcillet te brezat e ardhshëm.
Një homazh për shkrimtarin që nuk u shkëput nga gjuha dhe atdheu
Në 40-vjetorin e ndarjes së tij nga jeta, Bilal Xhaferri u rikthye në vëmendjen e publikut elbasanas përmes një veprimtarie që ndërthurte kujtesën historike me analizën letrare dhe reflektimin mbi rolin e intelektualit në shoqëri.
Organizimi nga Shoqata Kulturore Patriotike “Çamëria” Elbasan, në bashkëpunim me Bibliotekën Publike “Qemal Baholli”, krijoi një hapësirë ku figura e shkrimtarit u trajtua në disa dimensione: si autor, si publicist, si disident dhe si pjesë e trashëgimisë kulturore shqiptare.
Fjalët e pjesëmarrësve dhe kumtesat e mbajtura risollën në vëmendje jo vetëm një jetë të vështirë, por edhe një krijimtari që kërkon të njihet përtej historisë personale të autorit.
Dyzet vjet pas largimit të tij nga jeta, emri i Bilal Xhaferrit mbetet një ftesë për të lexuar, për të studiuar dhe për të reflektuar mbi marrëdhënien mes letërsisë, lirisë dhe kujtesës kombëtare.
Sepse një shkrimtar nuk jeton vetëm në kujtimin që ruhet për të, por mbi të gjitha në fjalën që lë pas dhe në aftësinë e asaj fjale për të komunikuar me brezat që vijnë.