Nga Shefqet Deliallisi
TIRANË, 20 shtator 2026 /Albania Express News/ – “Mjeku kuron, natyra shëron” është një shprehje që vjen nga thellësia e shekujve dhe që vazhdon të ngrejë pyetje mbi marrëdhënien mes mjekësisë, organizmit njerëzor dhe aftësisë së natyrës për të ruajtur jetën.
Ndodh që organizmi ynë të përmirësohet ose të shërohet nga sëmundje edhe në rrethana kur shpjegimi mjekësor nuk është gjithmonë i plotë. Kjo nuk e zbeh rolin e mjekësisë moderne, por na kujton se njohuritë tona mbi organizmin njerëzor kanë ende kufij.
Mjekësia moderne, në formën e saj shkencore bashkëkohore, është relativisht e re në krahasim me historinë e njerëzimit. Njeriu ka mbijetuar për mijëra vjet përpara zhvillimit të antibiotikëve, kirurgjisë moderne, vaksinologjisë dhe teknologjive diagnostikuese që njohim sot.
Librat e vjetër dhe “ilaçet” e dikurshme
Në bibliotekën time kam disa libra mjekësorë të fillimshekullit të kaluar, të trashëguar nga babai im, i cili ishte mjek. Janë traktate, monografi dhe një farmakope ku përshkruhen qindra trajtime për sëmundje të ndryshme.
Në to gjenden formula që sot duken të çuditshme: përbërës bimorë që farmacisti duhej t’i kthente në pluhur, t’i peshonte, t’i treste në alkool dhe më pas t’ia jepte pacientit.
Nga këndvështrimi i njohurive të sotme, disa prej këtyre trajtimeve mund të kenë pasur efekt të kufizuar ose të kenë funksionuar pjesërisht përmes mekanizmave placebo. Megjithatë, në atë kohë mundësitë terapeutike ishin shumë më të kufizuara.
Vaksina kundër lisë, kinina për malarien dhe opiumi apo morfina për kontrollin e dhimbjeve ishin ndër mjetet që ofronin përfitime të njohura në rrethana të caktuara.
Në një nga shënimet e vjetra të një mjeku përshkruhet rasti i një pacienti që urinonte gjak. Mjeku nuk arriti të përcaktonte diagnozën dhe, për të fituar kohë për të studiuar rastin, i dha një preparat hekuri që përdorej për trajtimin e anemisë, ndonëse pacienti nuk kishte anemi.
Pas disa ditësh, pacienti u kthye duke e falënderuar mjekun: gjaku në urinë ishte zhdukur.
Mjeku, megjithatë, dyshonte se trajtimi nuk kishte pasur lidhje me përmirësimin. Një shpjegim i mundshëm ishte që pacienti kishte nxjerrë një gur të vogël nga veshka.
Rasti ilustron një të vërtetë të rëndësishme të praktikës së hershme mjekësore: jo çdo përmirësim pas marrjes së një ilaçi do të thotë domosdoshmërisht se ilaçi ishte shkaku i shërimit.
“Ilaçi doktor”
Një shekull më parë, mjeku kishte më pak mjete diagnostikuese dhe terapeutike, por shpesh kishte një marrëdhënie shumë të afërt njerëzore me pacientin.
Ai qëndronte pranë shtratit, dëgjonte, këshillonte, qetësonte dhe krijonte besim.
Ky dimension njerëzor i mjekësisë mund të konsiderohet pjesë e asaj që është quajtur “ilaçi doktor”: ndikimi që besimi, komunikimi dhe mbështetja psikologjike mund të kenë në përvojën e pacientit dhe në mënyrën se si ai përballet me sëmundjen.
Sot mjeku ka në dispozicion barna, analiza, imazheri dhe teknologji që para pak dekadash do të dukeshin të pamundura. Por, paralelisht me këtë zhvillim, lind edhe pyetja nëse marrëdhënia njerëzore mes mjekut dhe pacientit ka mbetur po aq e fortë.
Nga Hipokrati te homeostaza
Aftësia e organizmit për të ruajtur dhe rikuperuar ekuilibrat e tij është vënë në dukje që nga koha e Hipokratit.
Në traditën hipokratike, mjeku nuk shihej thjesht si dikush që “shëron”, por si ai që ndihmon proceset natyrore të organizmit.
Kjo ide mori një formë më të zhvilluar në shekullin XIX me fiziologun francez Claude Bernard, i cili formuloi konceptin e “mjedisit të brendshëm”. Sipas tij, stabiliteti i mjedisit të brendshëm është thelbësor për funksionimin e qelizave.
Më vonë, fiziologu amerikan Walter Cannon e zhvilloi më tej këtë koncept përmes nocionit të homeostazës – aftësisë së organizmit për të ruajtur ekuilibra të rëndësishëm të brendshëm, përfshirë temperaturën, ujin, elektrolitet, glukozën, oksigjenin dhe parametra të tjerë jetësorë.
Ky është një prej mekanizmave themelorë që e bëjnë organizmin një sistem jashtëzakonisht kompleks dhe vetërregullues.
Një analogji me muzikën e Mozartit
Biogerontologu Valter D. Longo, në librin “Dieta e jetëgjatësisë”, përdor një analogji interesante për kompleksitetin e organizmit.
Është e vështirë të përmirësosh një simfoni të Mozartit thjesht duke shtuar më shumë violonçelë në orkestër. Për ta bërë këtë do të duhej të kuptoje më mirë se vetë kompozitori strukturën e veprës.
Në të njëjtën mënyrë, organizmi njerëzor është një sistem jashtëzakonisht kompleks, ku ndërveprojnë mijëra procese biologjike.
Kjo nuk do të thotë se vitaminat, barnat, ushqyerja apo aktiviteti fizik janë të padobishme. Përkundrazi, shkenca moderne ka dokumentuar përfitime të rëndësishme nga ndërhyrje të tilla në rrethana të caktuara.
Por na kujton se organizmi nuk mund të trajtohet si një makinë e thjeshtë ku çdo problem zgjidhet duke shtuar një “pjesë” të re.
Dy thënie për reflektim
Michel de Montaigne shkruante se mjekët nuk janë domosdoshmërisht më të shëndetshëm apo më jetëgjatë se pacientët e tyre.
Edhe Barbara Ehrenreich, në librin “Shkaqe natyrore”, sjell raste të figurave që promovuan stile të caktuara jetese, por që më vonë u përballën me sëmundje të rënda.
Këto shembuj nuk provojnë se ushqyerja e shëndetshme, aktiviteti fizik apo parandalimi nuk kanë vlerë. Përkundrazi, ato na kujtojnë se rreziku nuk është i njëjtë me garancinë dhe se asnjë mënyrë jetese nuk mund të eliminojë të gjitha sëmundjet.
A dimë gjithçka për organizmin?
Ndoshta një nga përfundimet më të rëndësishme është se ajo që dimë për organizmin njerëzor është ende shumë më pak nga ajo që mendojmë se dimë.
Dhe, mbi të gjitha, nuk dimë gjithmonë çfarë nuk dimë.
Mjekësia ka bërë hapa të jashtëzakonshëm. Ka shpëtuar miliona jetë, ka kontrolluar sëmundje që dikur ishin fatale dhe ka zgjatur jetëgjatësinë njerëzore.
Por kujdesi mjekësor nuk është i njëjtë me shëndetin.
Kujdesi shëndetësor është një nga mjetet për ruajtjen dhe përmirësimin e shëndetit, ndërsa shëndeti ndikohet nga një numër shumë më i madh faktorësh: biologjia, gjenetika, ushqyerja, aktiviteti fizik, mjedisi, kushtet sociale, psikologjia dhe mënyra e jetesës.
Prandaj, sfida e së ardhmes nuk është vetëm të prodhojmë më shumë kujdes shëndetësor, por të kuptojmë më mirë se si ruhet shëndeti.
Mjeku kuron, natyra shëron
Mjekësia moderne dhe aftësia natyrore e organizmit nuk janë domosdoshmërisht dy koncepte që përjashtojnë njëri-tjetrin.
Mjeku diagnostikon, ndërhyn, parandalon komplikacionet dhe ndihmon organizmin kur ai nuk mund ta përballojë i vetëm një sëmundje apo dëmtim.
Organizmi, ndërkohë, ka mekanizma të jashtëzakonshëm për rikuperim dhe përshtatje.
Ndoshta pikërisht këtu qëndron kuptimi më i thellë i shprehjes:
“Mjeku kuron, natyra shëron.”
Në fund të fundit, njeriu nuk është jashtë natyrës. Është pjesë e saj.
Dhe sa më shumë përparon shkenca, aq më shumë kuptojmë se përpara kompleksitetit të jetës, përulësia shkencore është po aq e rëndësishme sa dija.