SPECIALE
Nga Bujar Qesja ,Mjeshtër i Madh
DURËS ,22 shtator 2026 /Albania Express News/-“Uzina e Radio-Televizorëve – Një dritare për të parë lirinë e munguar”, i autorit Luan Jaupi, i përket kësaj kategorie të dytë.
Nuk është thjesht një botim dokumentues për një ndërmarrje që dikur funksiononte në Durrës. Është një udhëtim në një epokë të tërë: në botën e punës, dijes, teknologjisë, pasionit, ambicies dhe sakrificës së qindra e mijëra njerëzve, të cilët ndërtuan një nga kapitujt më të veçantë të historisë industriale dhe teknologjike shqiptare.
Fotografitë zbehen. Ndërtesat rrënohen. Pajisjet dalin jashtë përdorimit. Njerëzit largohen.
Por kujtesa ka një detyrë: të mos lejojë që gjithçka të zhduket.Dhe Luan Jaupi ka zgjedhur ta mbrojë këtë kujtesë me aparatin e fotografit, me dokumentin, me dëshminë, me emrat dhe me rrëfimin.
Ai ka marrë në duar historinë e Uzinës së Radio-Televizorëve të Durrësit, URT-së, dhe ka bërë atë që institucionet shpesh nuk e kanë bërë: ka mbledhur copëzat e një historie të shpërndarë dhe i ka kthyer në një vepër të vetme.
290 faqe për të mos harruarLibri ka 290 faqe dhe është botuar në kuadrin e Botimeve Jozef.
Redaktor është shkrimtari i njohur Shpend Topollaj, drejtues i botimit Aurel Kaçulini, ndërsa përpunimi grafik është realizuar nga Drini Ulqini. Parathënia mban firmën e poetit dhe kritikut letrar Agim Bajrami.
Këto janë të dhënat formale të librit.Por shpirti i tij është diku tjetër.
Është tek njerëzit.Tek ata që hynin në uzinë në mëngjes dhe dilnin në mbrëmje me duart e lodhura, por me bindjen se kishin bërë diçka. Tek inxhinierët që përballeshin me probleme teknike në një kohë kur shumë pajisje e pjesë nuk mund të porositeshin lehtësisht nga jashtë.
Tek teknikët që dinin ta dëgjonin një radio dhe të kuptonin se ku qëndronte defekti. Tek punëtorët që, pjesë pas pjese, vidë pas vide, bobinë pas bobine, e kthenin një ide në aparat.
Dhe mbi të gjitha, tek një qytet që për një periudhë u shndërrua në një qendër të rëndësishme të teknologjisë shqiptare.
Prandaj libri i Luan Jaupit duhet lexuar jo vetëm si historia e një uzine, por edhe si historia e një epoke të Durrësit.
Luan Jaupi, fotografi që këtë herë fotografon kujtesënLuan Jaupi ka lindur më 23 gusht 1954 në Durrës.
Ka kryer shkollën e mesme për radio-televizor dhe më pas ka ndjekur kurse për gazetari. Jeta e tij profesionale është lidhur me disa fusha, por fotografia ka mbetur një prej pasioneve të tij të pandara.
Ka punuar në URT.
Më vonë është vendosur përgjegjës i arkivit dhe fotograf në teatrin “Aleksandër Moisiu” të Durrësit. Në vitin 1994 botoi gazetën “Durrës Biznes”. Që nga viti 1970 është marrë edhe me gjuhën esperanto.
Është autor i tre librave dhe është vlerësuar në fushën e fotografisë artistike, ndër të tjera me çmimin “Kel Marubi”, çmimin “Gjon Mili”, çmimin e tretë në Rusi për “Pelivesa mbi pishë”, “Mirënjohjen e Qytetit të Durrësit” dhe çmimin ndërkombëtar “Nikolin Xhoja”.
Por në këtë libër fotografia merr një tjetër kuptim.
Fotografi zakonisht kap një çast.Jaupi kërkon të kapë një kohë.
Një fotografi mund të tregojë një repart, një makineri, një grup punonjësish, një ceremoni apo një ekskursion. Por pas saj fshihen pyetje shumë më të mëdha:
Kush ishin ata njerëz?Çfarë bënin?
Çfarë ëndërronin?Çfarë dinin?
Çfarë prodhonin?Çfarë ndodhi më pas?
Kështu fotografia shndërrohet në dokument.
Dhe dokumenti, kur lidhet me kujtesën njerëzore, bëhet histori.
Kjo është ajo që Jaupi ka tentuar të bëjë.Nuk e ka lënë fotografinë të heshtë.
E ka bërë të flasë.URT-ja, vendi ku Durrësi hyri në epokën e elektronikës
Sot fjala “elektronikë” është pjesë e pandarë e jetës së përditshme.
Televizori është një ekran i hollë. Radioja mund të jetë brenda telefonit. Një pajisje e vogël kryen funksione që dikur kërkonin dhoma të tëra me aparatura.
Por për të kuptuar çfarë përfaqësonte URT-ja, duhet të kthehemi pas në kohë.
Në atë periudhë, prodhimi i radiove dhe televizorëve në Shqipëri nuk ishte thjesht një aktivitet industrial. Ishte edhe një sfidë teknologjike.
Në kulmin e saj, sipas të dhënave të dokumentuara në libër, URT-ja prodhonte rreth 9 mijë radio dhe 6 mijë televizorë në vit, ndërsa sipërfaqja e saj arrinte rreth 5 mijë metra katrorë. Në periudha të caktuara, aty punonin deri në 1 500 njerëz.
Mendoni për këtë shifër.
1 500 njerëz.
1 500 histori pune.
1 500 familje.
1 500 fate.
1 500 jetë të lidhura me një vend.
Ishte një qytet i vogël brenda qytetit.
Administratë, byro teknike, repart mekanik, repart marangozësh, repart bakeliti, galvanizim, laborator kimie, rigjenerim, aparate të rrymës, garanci, magazina, antena, televizorë, radio dhe shumë sektorë të tjerë.
URT-ja nuk ishte thjesht vendi ku “montoheshin televizorët”.
Ishte një organizatë komplekse industriale ku bashkoheshin shumë dije dhe profesione.
Kishte metalurgun.
Kishte kimistin.
Kishte fizikantin.
Kishte mekanikun.
Kishte elektricistin.
Kishte inxhinierin.
Kishte teknikun.
Kishte montuesin.
Kishte magazinierin.
Kishte fotografin.
Kishte dokumentuesin.
Kishte administratën.
Dhe në fund të këtij zinxhiri duhej të dilte një aparat që funksiononte dhe që do të hynte në shtëpinë e një shqiptari.
Kjo është një nga bukuritë e fshehura të kësaj historie.
Pas çdo televizori që ndizte ekranin në një dhomë, kishte një zinxhir njerëzor që fillonte në uzinë.
Nga “Met Hasa” te brezi i parë i elektronikës
Në historinë e URT-së një vend të veçantë zë Shtëpia e Pionierit “Met Hasa” dhe rrethi i elektronikës, ku një rol të rëndësishëm pati mjeshtri Ali Çetaku.
Aty u krijua terreni ku të rinjtë mund të afroheshin me elektronikën, ta njihnin, ta kuptonin dhe ta shndërronin kuriozitetin në profesion.
Përkrah tij përmenden teknikë të parë si Agim Fishta, Rapi Toska, Mirban Kadiu, Kristaq Ekonomi, Ivo Kalebota, Pavlina Loci, Kimete Kalaja, Vath Kurata, Taq Dafa, Jani Bozo, Liljana Frashëri, Abdurrahim Hasnedari, Margarit Çumashi, Hatixhe Reka dhe të tjerë.
Më pas do të vinin inxhinierë dhe specialistë si Dhimitër Vrahoriti, Emin Plumbi, Lulzim Topçiu, Fadil Kërtusha, Spiro Ciri, Genc Durrësi, Kristaq Prifti, Hasan Bega, Dhimitër Xharja, Adrian Qereshniku, Esat Ferra, Vladimir Shehu, Johan Furxhiu, Anastas Pallogu dhe shumë të tjerë.
Dhe më pas një tjetër brez:
Vladimir Shehu, Vaso Marto, Vladimir Bellovoda, Kujtim Kita, Fatbardha Shehu, Yllo Dode, Luan Muça, Budion Pojani, Sotir Pizha, Gëzim Nushi, Bashkim Kopliku, Gani Buka dhe të tjerë.
Këta emra nuk janë thjesht një listë.
Janë dëshmi.
Janë gurë kilometrikë në historinë e elektronikës shqiptare.
Një uzinë me emra, fytyra dhe duar
Një prej vlerave të rëndësishme të librit është përpjekja për të mos e lënë historinë pa emra.
Historia e institucioneve shpesh shkruhet përmes drejtuesve.
Por historia e vërtetë ndërtohet nga të gjithë.
Në libër dalin drejtues të URT-së si Hysen Balhysa, Petro Papa, Avni Cenolli, Vjollca Tivari, Teodor Bixhi, Dhimitër Shahini dhe Çezar Biturku.
Dalën edhe kryeinxhinierë si Dhimitër Vrahoriti, Vladimir Shehu, Johan Furxhiu, Lulzim Bërhami, Bashkim Kopliku dhe Vaso Marto, ose Vasil Martopullo.
Më pas vjen një listë e gjerë inxhinierësh, fizikantësh dhe kimistësh – 84 emra – dhe një përpjekje për të dokumentuar punonjësit e uzinës nga viti 1963 deri në vitin 1993, me rreth 792 emra në listën përkatëse.
Pas çdo emri qëndron një njeri.
Pas çdo njeriu është një familje.
Dhe pas çdo familjeje është një kujtim.
Prandaj libri nuk thotë vetëm:
“Një uzinë ka ekzistuar.”
Ai kërkon të thotë:
“Këta ishin njerëzit që e bënë atë të ekzistonte.”
Radioja dhe televizori si dritare drejt botës
Një prej ideve më interesante të librit është marrëdhënia mes uzinës dhe shtëpisë shqiptare.
Televizori nuk mbeti në repart.
Hyri në familje.
Hyri në dhomën e ndejës.
Hyri në jetën e përditshme.
Në kushtet e asaj kohe, radioja dhe televizori ishin shumë më tepër se pajisje elektronike.
Ishin dritare.
Njerëzit dëgjonin “Radio Londrën”, “Zërin e Amerikës”, “Radio Vatikanin” dhe zëra të tjerë që vinin nga përtej kufijve.
Aparati i radios merrte kuptim përtej teknologjisë.
Televizori sillte pamje.
Dhe pamja kishte fuqi të veçantë.
Tregonte se përtej asaj që njihje, ekzistonte një botë tjetër.
Kjo është një nga arsyet pse libri nuk mbetet thjesht histori teknike. Ai është edhe histori e marrëdhënies së shqiptarit me botën.
Një marrëdhënie e kufizuar dhe e filtruar, por që nuk mund të mbyllej plotësisht.
Kur njeriu dëshiron të shohë, kërkon një dritare.
Radioja dhe televizori, në mënyrën e tyre, ishin dritare.
Inxhinierët që e dinin se televizori nuk ishte “kuti”
Në faqet e librit shfaqet një galeri e gjerë profesionistësh.
Adrian Qereshniku, Vladimir Shehu, Bardhyl Parruca, Bashkim Kopliku, Anastas Pallogu, Vaso Marto, Esat Ferra, Lulzim Bërhami, Vasil Duka, Johan Furxhiu, Gëzim Nushi, Budion Pojani, Vladimir Bellovoda, Agim Fishta dhe shumë të tjerë.
Secili kishte historinë e vet.
Dhe pikërisht këtu libri fiton vlerë.
Nuk flet vetëm për një produkt.
Flet për një kulturë pune.
Jo gjithmonë ekzistonte mundësia të hapej një katalog dhe të porositeshin pjesët që mungonin.
Shpesh duhej menduar.
Duhej provuar.
Duhej improvizuar.
Duhej prodhuar.
Duhej gjetur një zgjidhje.
Kjo krijonte një lloj inteligjence praktike që sot është më e vështirë të kuptohet.
Inxhinieri dhe tekniku nuk ishin vetëm zbatues.
Ishin edhe krijues.
URT-ja prodhonte radio, televizorë, magnetofonë, amplifikatorë, ushqyes, pajisje për ushtrinë, pajisje komandimi për ndërmarrje, stabilizatorë tensioni, aparate matëse elektronike, antena dhe produkte të tjera.
Në një Shqipëri me kufizime të mëdha, në Durrës kishte njerëz që e morën përsipër këtë sfidë.
“Në çdo 12 minuta një radio”
Një prej treguesve më domethënës të ritmit të prodhimit është edhe shprehja:
“Në çdo 12 minuta një radio.”
Vetë kjo shifër krijon një ndjesi të veçantë të ritmit të një uzine.
Por pas çdo radioje kishte njerëz.
Libri nuk mbështetet vetëm në kujtesën personale. Ai kërkon të mbledhë edhe jehonën që URT-ja kishte lënë në shtypin e kohës.
Shkrime si “Përshtypje të mëdha nga një uzinë e vogël” e Nonda Bulkës, materialet për repartet e ekraneve televizive, repartet mekanike, prodhimin, njerëzit dhe përvojat e punës, bëhen pjesë e mozaikut.
Veçanërisht tërheq vëmendjen shkrimi i Xhevahir Gradicës mbi disidencën e Vladimir Shehut, një prej protagonistëve të historisë së elektronikës në URT.
Një uzinë nuk është vetëm ndërtesa.
Është ngjarje.
Është fenomen.
Është histori.
Historia fshihet edhe në repartet që nuk shihen
Për të kuptuar madhështinë e një ndërmarrjeje industriale, nuk duhet parë vetëm produkti final.
Duhet ndjekur rruga që bën ai produkt.
Libri i Jaupit na çon në repartin mekanik, në byronë teknike, në sektorin e stampave, në presat mekanike, në presat plastike, në torneri, në galvanizim, në remont, në bojatisje, në magazina dhe në shumë sektorë të tjerë.
Aty ku sot mund të shohim vetëm mure, dikur kishte një organizëm të tërë që punonte çdo ditë.
Dhe brenda atij organizmi kishte njerëz që njihnin profesionin e tyre.
Kishte mjeshtëri.
Kishte disiplinë.
Kishte përgjegjësi.
Kishte edhe lodhje.
Sepse çdo industri ka dy fytyra: produktin që del dhe duart që lodhen për ta nxjerrë.
Pikërisht për këtë arsye historia e industrisë duhet të jetë gjithmonë edhe histori njerëzore.
Ndryshe mbetet vetëm statistikë.
URT-ja si shkollë
Një tjetër element i rëndësishëm është përpjekja për të krijuar një kulturë më të gjerë profesionale.
Në URT u organizuan kurse për gjuhë të huaja, ndër to italishtja dhe anglishtja.
Kjo tregon se një uzinë nuk jeton vetëm me makineri.
Jeton me njerëz që duhet të mësojnë vazhdimisht.
Sidomos elektronika.
Teknologjia nuk pret.
Ajo ndryshon.
Dhe njeriu duhet të ndryshojë bashkë me të.
Në këtë kuptim URT-ja ishte edhe një shkollë.
Një shkollë profesionale.
Një shkollë jete.
Një vend ku brezi i vjetër i mjeshtrave i mësonte brezit të ri jo vetëm si të punonte, por edhe si të mendonte.
Kjo pasuri nuk matet me metra katrorë.Libri homazh edhe për ata që nuk jetojnë më
Në faqet e historive të mëdha shpesh mbeten ata që nuk janë më.Kjo është edhe një prej arsyeve pse fotografitë e vjetra kanë një vlerë të veçantë.
Një fotografi nuk është vetëm letër.Është një muze i vogël i kujtesës.
Kur libri sjell fotografi të punonjësve të URT-së që kanë ndërruar jetë, kryen edhe një detyrë tjetër: i rikthen ata, qoftë edhe për pak çaste, në mesin tonë.
Një fytyrë.
Një buzëqeshje.
Një grup.
Një ekskursion.
Një drekë.
Një takim.
Një repart.
Një ditë pune.
Dhe mund të ndodhë që dikush të shohë një fotografi dhe të thotë:
“Ky është babai im.”
“Ky është vëllai im.”
“Ky është mjeshtri im.”
“Ky ishte shoku im.”
Në atë moment libri pushon së qeni vetëm libër i autorit.
Bëhet libër i familjeve.
Bëhet libër i qytetit.
Bëhet pjesë e kujtesës kolektive.
Mirënjohja si formë kujtese
Luan Jaupi e ka ndërtuar librin edhe mbi mirënjohjen.
Dhe mirënjohja, kur është e sinqertë, është një nga format më të bukura të kujtesës.
Autori shpreh falënderimin për ata që e ndihmuan në realizimin e botimit, duke sjellë kujtime, fotografi, dokumente dhe dëshmi.
Ka edhe dedikime për njerëzit e URT-së.Për punonjësit e thjeshtë.Për specialistët.
Për ata që kontribuuan në zhvillimin e teknologjisë.
Për ata që, me punën e tyre, e bënë Durrësin një pikë të rëndësishme të kësaj historie.
Sepse madhështia nuk qëndron vetëm tek drejtori.As vetëm tek kryeinxhinieri.
As vetëm tek emri i njohur.Ajo është edhe tek punëtori që bëri punën e tij çdo ditë.
Tek gruaja që qëndroi vite në repart.Tek tekniku që gjente defektin vetëm duke dëgjuar tingullin e aparatit.
Tek mjeshtri që mësoi një djalë të ri.Tek inxhinieri që qëndroi mbi një skemë deri vonë.
Aty është një pjesë e rëndësishme e madhështisë së një uzine.Fundi i URT-së, një plagë që nuk mbyllet lehtë
Dhe pastaj vjen fundi.Pas vitit 1993 nis shpërbërja e URT-së.
Një histori e gjatë pune, prodhimi dhe profesionalizmi fillon të përmbyset.
Kjo është pjesa më e dhimbshme e librit.Nuk bëhet fjalë vetëm për mbylljen e një fabrike.
Bëhet fjalë për shpërbërjen e një ekosistemi njerëzor dhe profesional.
Kur mbyllet një uzinë, nuk humbin vetëm muret.Shpërndahen njerëzit.
Humbet një pjesë e traditës.Ndërpritet zinxhiri i mjeshtërisë.Prishen marrëdhëniet profesionale.Zhduken pajisjet.
Heshtin repartet.Aty ku dikur dëgjohej zhurma e punës, bie heshtje.
Mund të prishësh një mur për një ditë.Por për të ndërtuar një kulturë pune duhen dekada.
Prandaj humbja e URT-së nuk mund të shihet vetëm si humbja e një godine apo ndërmarrjeje.Është humbja e një kapitulli të historisë teknologjike shqiptare.
Nga një uzinë që prodhonte aparate te një libër që prodhon kujtesë
Ka një simbolikë të veçantë në këtë histori.Dikur URT-ja prodhonte radio dhe televizorë.
Sot Luan Jaupi ka “prodhuar” një libër.
Dikur uzina merrte materiale të ndryshme dhe i bashkonte në një produkt.
Sot autori ka marrë dokumente, fotografi, emra, intervista, kujtime, artikuj dhe dëshmi dhe i ka bashkuar në një vepër.
Dikur një repart prodhonte një pjesë.
Një tjetër e përpunonte.Një tjetër e montonte.
Një tjetër e kontrollonte.Në fund dilte televizori.
Sot Jaupi ka bërë diçka të ngjashme me kujtesën.
Ka mbledhur pjesët e shpërndara të historisë.I ka sistemuar.
I ka përpunuar.I ka dokumentuar.
Dhe në fund ka nxjerrë një produkt të ri:një libër që nuk transmeton figurë, por kujtesë; nuk prodhon tingull, por zëra; nuk ndez ekranin, por ndez mendimin.
Kur një televizor i vjetër bëhet dëshmitar
Mund të ndodhë që një ditë, diku në një magazinë apo në një shtëpi të vjetër, të gjendet një radio e prodhuar në Durrës.
Mund të ketë pluhur.Mund të jetë e ndryshkur.
Mund të mos punojë më.Por nëse dikush e merr në dorë dhe e sheh me vëmendje, ajo radio do të ketë ende diçka për të treguar.
Do të tregojë për duart që e ndërtuan.Për njerëzit që e provuan.Për mjeshtrin që e kontrolloi.
Për inxhinierin që zgjidhi një problem.Për punëtorin që e montoi.
Për familjen që e bleu.Për dhomën ku qëndroi.
Për zërat që erdhën përmes saj.
Për një kohë kur shqiptari ulej pranë radios dhe përpiqej të dëgjonte përtej kufijve.Prandaj një radio e vjetër nuk është vetëm një radio.
As një televizor i vjetër nuk është vetëm një televizor.Janë objekte të kujtesës.
Dhe një uzinë e tërë e lidhur me to është edhe më shumë.Është histori.
Një dritare që mbetet e hapurHistoria e URT-së është historia e një përpjekjeje shqiptare për t’u futur në botën e elektronikës.
Është historia e një brezi inxhinierësh, fizikantësh, kimistësh, teknikësh dhe punëtorësh që punuan me mjetet dhe mundësitë e kohës.
Është historia e një Durrësi që, përmes njerëzve të tij, arriti të krijojë një qendër të rëndësishme të teknologjisë shqiptare.
Dhe mbi të gjitha, është historia e njerëzve.
Kjo është arsyeja pse titulli i librit të Luan Jaupit – “Një dritare për të parë lirinë e munguar” – merr një peshë të veçantë.
Sepse ndonjëherë liria fillon nga një dritare.Nga një zë që vjen larg.
Nga një figurë që shfaqet në ekran.Nga një informacion që nuk e kishe dëgjuar.
Nga një ide që lind në mendje.Në një kohë kur shumë dritare ishin të mbyllura, radioja dhe televizori mund të bëheshin, qoftë edhe për pak çaste, një çarje në murin e izolimit.
URT-ja prodhoi aparate.Por, pa e ditur ndoshta, prodhoi edhe kureshtje.
Dhe kureshtja është një nga format e para të lirisë.Durrësi që nuk duhet të harrojë
Uzina nuk është më.Repartet nuk gumëzhijnë.
Shumë prej njerëzve që e ngritën dhe e mbajtën gjallë nuk janë më.
Emrat e tyre rrezikojnë të mbulohen nga pluhuri i viteve.Por ja ku vjen Luan Jaupi.
Me aparatin e fotografit.Me kujtesën e njeriut që ka qenë brenda asaj historie.
Me këmbënguljen e gazetarit.Me dashurinë e durrsakut.
Dhe hap një libër.Në 290 faqet e tij, një uzinë e heshtur nis përsëri të bëjë zhurmë.
Dëgjohen teknikët.Dëgjohen inxhinierët.
Dëgjohen punëtorët.Dëgjohen drejtuesit.
Dëgjohen ata që nuk janë më.Dëgjohen ata që e jetuan.
Dhe mbi të gjitha, dëgjohet një qytet:Durrësi.
Një qytet që nuk duhet të harrojë se dikur, në një cep të tij, punonte një ushtri njerëzish për t’i dhënë Shqipërisë radio, televizorë dhe një vend në hartën e teknologjisë.
Prandaj ky libër nuk është vetëm një përshëndetje për të kaluarën.
Është edhe një thirrje për të tashmen.Sepse kur harrohen uzinat, harrohen edhe duart.
Kur harrohen duart, harrohen njerëzit.Dhe kur harrohen njerëzit, një qytet humbet një pjesë të vetvetes.
Luan Jaupi e ka kuptuar këtë.Prandaj ka hapur këtë dritare.
Dhe pas saj, edhe pse uzina nuk ekziston më, ende mund të shohim dritën.Dritën e atyre njerëzve që punuan.
Dritën e dijes.Dritën e pasionit.
Dritën e kujtesës.Dhe mbi të gjitha, dritën e një Durrësi që dikur prodhonte jo vetëm radio e televizorë, por edhe ëndrrën se Shqipëria mund të ndërtonte diçka me duart e veta.
Ky është kuptimi më i thellë i librit të Luan Jaupit.Ai nuk mund ta ringjallë URT-në.
Por ka ringjallur zërin e saj.Dhe sa kohë që ai zë dëgjohet, historia e saj nuk ka humbur.