VLORË, 03 shtator 2026 / Albania Express News / – 106 vite pas fitores së Luftës së Vlorës, kujtesa për atë ngjarje historike vijon të mos jetë vetëm një çështje datash, monumentesh dhe emrash të njohur. Pas historisë së shkruar në dokumente qëndrojnë qindra histori njerëzore, familje, luftëtarë, organizatorë, patriotë dhe figura që për dekada kanë mbetur në periferi të vëmendjes publike.
Pikërisht në këtë hapësirë të historisë së harruar është përqendruar prej vitesh emisioni dokumentar “Autokton”, me gazetare Anila Ahmataj dhe regji të Ardit Zotaj, i cili tashmë është në sezonin e tij të shtatë.
Përmes një pune të gjatë kërkimore dhe dokumentuese, “Autokton” ka ndjekur gjurmët e Luftës së Vlorës jo vetëm në arkiva, por edhe në familje, fshatra, dëshmi të pasardhësve, dokumente të ruajtura ndër breza, fotografi, dorëshkrime dhe këngë popullore.
Nga historia e shkruar te historia e njerëzve
Lufta e Vlorës e vitit 1920 përbën një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë së Shqipërisë së pas Pavarësisë. Pas muajsh përleshjesh me forcat italiane, më 3 shtator 1920, trupat shqiptare hynë në Vlorë, duke shënuar fitoren e një përballjeje që do të mbetej gjatë në kujtesën kombëtare.
Por kjo histori nuk përbëhet vetëm nga figurat që sot njihen gjerësisht.
Pas saj qëndrojnë qindra njerëz që luftuan, organizuan, mbështetën dhe kontribuuan në mënyra të ndryshme në përpjekjen për mbrojtjen e Vlorës dhe të territorit shqiptar.
Dhe pikërisht këtë dimension ka kërkuar të nxjerrë në pah “Autokton”.
Puna e emisionit nuk është kufizuar në një përshkrim kronologjik të betejave. Përmes qindra transmetimeve dhe materialeve të publikuara në ekranin e News24, si dhe të pasqyruara më pas nga media të ndryshme shqiptare dhe jashtë hapësirës shqiptare, “Autokton” ka kërkuar të shkojë te burimi i historisë: te dokumenti, dëshmia, kujtesa familjare dhe rrëfimi i njerëzve.
Kjo është një prej veçorive të këtij formati dokumentar: historia nuk shihet vetëm përmes monumentit, por edhe përmes njeriut që qëndron pas tij.
Ago Agaj, një figurë e rikthyer në kujtesë
Një prej figurave që “Autokton” ka sjellë në vëmendjen e publikut është Ago Agaj, luftëtar dhe kronikan i Luftës së Vlorës, i cili la pas dorëshkrime dhe dëshmi me rëndësi për njohjen e ngjarjeve të vitit 1920.
Emisioni i ka kushtuar një trajtim të veçantë figurës së tij, duke sjellë në vëmendje jo vetëm rolin që pati në Luftën e Vlorës, por edhe fatin e tij pas vendosjes së diktaturës dhe jetën larg Shqipërisë.
Historia e Ago Agajt është vetëm një prej shembujve të mënyrës se si “Autokton” ka kërkuar të rikthejë në kujtesën publike personazhe që nuk kanë pasur gjithmonë vendin që u takon në narrativën historike.
Komiteti “Mbrojtja Kombëtare” dhe organizimi i kryengritjes
Një tjetër dimension i trajtuar nga emisioni është organizimi politik dhe ushtarak që i parapriu përplasjes së armatosur.
Më 29 maj 1920, në Kuvendin e Barçallasë, u mor vendimi për fillimin e luftës dhe u zgjodh Komiteti “Mbrojtja Kombëtare”, me Osman Haxhiun në krye.
Por kamera e “Autokton” nuk është ndalur vetëm te drejtuesit.Ajo ka shkuar në fshatra, ka kërkuar emra, ka ndjekur gjurmët e familjeve dhe ka dëgjuar rrëfimet e pasardhësve.
Në këtë mënyrë, një pjesë e historisë së Luftës së Vlorës është rikthyer në ekran përmes një harte njerëzore, ku krahas figurave të njohura shfaqen edhe njerëzit e zakonshëm që morën pjesë në ngjarjet e vitit 1920.
Nga Treblova te emrat e harruar
Në materialet e “Autokton” është sjellë edhe historia e Treblovës, ku banorët e krahinës u përfshinë në organizimin dhe luftimet e vitit 1920.
Mes emrave të evidentuar janë Hakim Hysenji dhe Xhako Xhelo, ndërsa dokumentimi i çetave lokale tregon përmasat e mobilizimit popullor.
Një tjetër histori e rikthyer në vëmendje është ajo e Mehmet Selim Shahajt, i njohur për rolin e tij në përcjelljen e ultimatumit shqiptar ndaj komandës italiane.
Sipas dokumentimit të publikuar nga emisioni, Selim Mallkeqi, në emër të Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare, i përcolli komandës italiane kërkesën për largimin nga Vlora.
Janë pikërisht këto histori që e bëjnë Luftën e Vlorës më shumë se një kapitull në një tekst historie.
Ato e kthejnë atë në një rrëfim njerëzor.Ata që nuk kanë monument, por kanë histori
Lufta e Vlorës nuk është vetëm historia e atyre që sot kanë një monument apo emri i të cilëve është bërë pjesë e teksteve shkollore.
Në materialet e “Autokton” është trajtuar edhe historia e Sali Bedinit, përmes jetës dhe veprimtarisë së tij si luftëtar i Luftës së Vlorës dhe si një prej figurave të lidhura me historinë e Armenit.
Po kështu, emisioni ka sjellë historinë e Sheme Sadikut, ku ndërthuren lufta, jeta shoqërore dhe fati tragjik i njerëzve të asaj periudhe.
Ndërsa figura e Qazim Koculit është trajtuar përmes veprimtarisë së tij si një prej organizatorëve kryesorë të Luftës së Vlorës dhe komandant i trupave kombëtare.
Kështu, përmes këtyre historive, viti 1920 nuk mbetet më vetëm një vit në kalendar. Ai merr fytyra, zëra dhe histori njerëzore.
Kujtesa familjare si arkiv i historisë
Një tjetër element i rëndësishëm i punës së “Autokton” është përballja me mënyrën se si historia është treguar dhe interpretuar në periudha të ndryshme.
Jo të gjitha figurat e vitit 1920 patën të njëjtin fat në historiografinë e mëvonshme.
Disa u ngritën në piedestal, disa u harruan, disa u etiketuan, ndërsa për familje të tëra historia mbeti një kujtim i heshtur.
Dokumente të rëndësishme përfunduan në arkiva, ndërsa të tjera u ruajtën nëpër shtëpi, në fotografi, letra dhe dorëshkrime të trashëguara brez pas brezi.
Në këtë drejtim, “Autokton” ka hapur një tjetër derë të historisë: kujtesën familjare.
Në shumë prej historive të sjella në ekran, pasardhësit janë kthyer në dëshmitarë të një të shkuare që jo gjithmonë gjendej në librat e historisë.
Kjo e shndërron një emision dokumentar nga një produkt televiziv në një proces kërkimi, dokumentimi dhe rikthimi të kujtesës.
Kur historia ruhet në këngë
Një prej pasurive më të veçanta të kësaj periudhe është edhe mënyra se si Lufta e Vlorës ka mbijetuar në këngën popullore.
Në Labëri, historia nuk u ruajt vetëm në dokumente.Ajo u ruajt edhe në vargje.
Në këngët popullore mbijetuan emrat e kapedanëve, betejat, vdekjet, trimëritë dhe dhimbjet e njerëzve që përjetuan atë periudhë.
Edhe kjo pasuri është bërë pjesë e vëmendjes së “Autokton”, duke e trajtuar folklorin jo vetëm si një formë artistike, por edhe si një mënyrë të ruajtjes së kujtesës historike.
106 vite më pas, historia kërkon ende të kujtohet
Më 3 shtator 1920, forcat shqiptare hynë në Vlorë pas tërheqjes së forcave italiane.Ajo ditë shënoi fitoren e Luftës së Vlorës dhe u kthye në një prej datave simbol të kujtesës kombëtare shqiptare.
Sot, më 3 shtator 2026, 106 vite më pas, Shqipëria kujton atë fitore.Por bashkë me fitoren duhet të kujtojë edhe njerëzit që e bënë të mundur.
Dhe pikërisht këtu qëndron rëndësia e punës së bërë prej vitesh nga gazetarja Anila Ahmataj dhe emisioni “Autokton”, me regji të Ardit Zotaj.
Sepse një histori nuk është e plotë nëse kujton vetëm disa emra dhe harron të tjerët.Një histori nuk është e drejtë nëse një pjesë e saj mbetet e mbyllur në pluhurin e harresës.
Dhe një dokumentar nuk e përmbush misionin e tij vetëm kur transmeton një histori të njohur. Vlera e tij qëndron edhe kur gjen një dokument të vjetër, një fotografi të zverdhur, një dëshmi familjare apo një emër që për dekada ka mbetur jashtë vëmendjes publike.
Prej vitesh, përmes ekranit të News24, “Autokton”, nën drejtimin gazetaresk të Anila Ahmatajt dhe me regji të Ardit Zotajt, ka ndjekur pikërisht këto gjurmë.
Materialet e tij janë pasqyruar edhe në media të ndryshme shqiptare dhe përtej kufijve, duke e çuar këtë histori te një audiencë më e gjerë.
106 vite pas Luftës së Vlorës, beteja për kujtesën vazhdon.Dhe këtë herë beteja nuk bëhet me armë, por me dokumente, dëshmi, kamera dhe histori të nxjerra nga harresa.
Sepse heronjtë e një kombi nuk janë vetëm ata që kanë monumente.Janë edhe ata emra që presin të zbulohen.
