Nga Anila Ahmataj
Në emisionin “Autokton”, me autore Anila Ahmataj, u trajtua një nga historitë më tronditëse dhe njëherazi më fisnike të kujtesës sonë kombëtare: jeta dhe rënia heroike e Hava Xhafer Meçaj, gruas që u përjetësua si nënë, luftëtare dhe dëshmore e Atdheut.
Rrëfimi nisi nga Brataji, një fshat i gdhendur mes maleve madhështore dhe i përshkuar nga rrjedha e qetë e lumit Shushicë. Një territor i thyer, i ashpër dhe i bukur njëkohësisht, ku njeriu ka jetuar gjithmonë në përballje me natyrën, duke ngritur tarraca guri, mullinj uji dhe ura shekullore që sfidojnë kohën. Në këtë mozaik ku mali dhe lumi janë një, u formua karakteri i njerëzve të fortë, të ndershëm dhe krenarë ,mes tyre edhe Hava Meçaj.
E lindur në vitin 1900, në Tërbaç, në një familje të varfër por dinjitoze, Havaja u rrit pa shkollë, por me një mendje të mprehtë dhe një shpirt të pathyeshëm. Në vitin 1918 ajo u martua me Meço Yzeir Meçajn dhe shkoi nuse në Brataj, ku ndërtoi një familje mbi themelet e punës, ndershmërisë dhe mikpritjes. Në pyllin e Ledhës, pranë Shushicës, shtëpia e tyre e thjeshtë u kthye më vonë në një vatër të rezistencës antifashiste.
Me pushtimin e vendit, Hava Meçaj nuk ishte më vetëm nënë. Ajo u bë syri, veshi dhe zëri i lëvizjes çlirimtare në zonë. Shtëpia e saj u shndërrua në strehë për ilegalët, ndërsa ajo vetë mbante ushqime, lajme dhe municion, duke u kthyer në një hallkë të pazëvendësueshme të rezistencës. Partizanët e quanin me respekt “Nëna Havaja”.
Dimri i viteve 1943–1944 ishte një nga më të errëtit për krahinën. Sulmet e gjermanëve dhe ballistëve dogjën shtëpi dhe mbollën frikë. Edhe shtëpia e Havasë u bë disa herë shkrumb e hi, por ajo nuk u tërhoq. Më 15 shkurt 1944, teksa një kolonë ballistësh po kalonte pranë Bratajt, Hava Meçaj doli përballë tyre. Me zërin e saj të fortë, ajo shqiptoi fjalët që u bënë testament i qëndresës:
“Ju i dogjët shtëpitë tona, por Shqipërinë nuk e digjni dot!”
Plumbat e tradhtisë e rrëzuan në tokë. Hava Meçaj ra dëshmore, pa u përkulur as në çastet e fundit. Pamja që pasoi u kthye në një nga skenat më të dhimbshme të kujtesës shqiptare: foshnja e saj, e pavetëdijshme për vdekjen, kërkonte gji mbi trupin e gjakosur të nënës. Një fëmijë që kërkonte jetë mbi vdekjen – një imazh që e shndërroi Havanë në legjendë.
Në errësirën e natës, nën kërcënimin e armikut, banorët e fshatit e varrosën fshehurazi në Qafën e Gjovalës. Pa ceremoni, pa këngë, vetëm me lot dhe respekt. Ajo nuk pati një varr të madh, por pati një popull që e mbajti përherë në zemër.
Sot, Hava Meçaj kujtohet si simbol i trimërisë, sakrificës dhe dinjitetit njerëzor. Ajo ra dëshmore në vitin 1944 në Brataj dhe u shpall Dëshmore e Atdheut me vendimin nr. 97, datë 22.09.1972, të Komitetit Ekzekutiv të KP të rrethit Vlorë.
Dokumentari i emisionit “Autokton” është një homazh i ndjerë për gruan që dha gjithçka ,jetën, nënësinë dhe shpirtin për një Shqipëri të lirë. Një histori që dëshmon se liria nuk fitohet me fjalë, por me sakrifica, dhe se edhe në kohët më të errëta, një zemër e fortë mund të ndriçojë historinë e një kombi.
