Nga Thoma Gëllçi
Çështja e Vlora Hysenit ka prodhuar ditët e fundit shumë zhurmë rreth komunikimeve të saj private dhe shumë më pak vëmendje për pyetjen që lidhet drejtpërdrejt me funksionimin e shtetit shqiptar: si arriti një zyrtare e shkarkuar nga shërbimi inteligjent i Kosovës që, më pak se dy vjet më vonë, të emërohej në krye të Shërbimit Informativ të Shtetit në Shqipëri?
Kjo nuk është një pyetje për jetën private të një zyrtareje dhe as për kuptimin e fjalëve “zemër” apo “shpirt” në komunikimet e saj. Është një pyetje për mënyrën se si funksionojnë institucionet që përzgjedhin, kontrollojnë dhe certifikojnë njerëzit të cilëve shteti u beson sekretet e tij më të ndjeshme.
Vlora Hyseni është nën hetim për veprat penale të “përkrahjes së autorit të krimit” dhe “zbulimit të akteve ose të dhënave sekrete”. Me kërkesë të SPAK-ut, Gjykata e Posaçme ka caktuar ndaj saj masën “arrest në shtëpi” dhe pezullimin nga funksioni. Bëhet fjalë për akuza dhe masa procedurale, jo për një vendim fajësie. Hyseni gëzon prezumimin e pafajësisë deri në një vendim përfundimtar të drejtësisë.
Hetimi penal duhet të përcaktojë nëse ajo ka shkelur ligjin. Por një shtet serioz nuk mund të presë përfundimin e një procesi penal për të shqyrtuar një çështje tjetër, të ndryshme dhe po aq të rëndësishme: nëse mekanizmat që e çuan Hysenin në postin më të lartë të inteligjencës shqiptare funksionuan ashtu siç duhej.
Nga shkarkimi në Kosovë te drejtimi i SHISH-it
Historia që kërkon shpjegim nis më 30 qershor 2021. Atë ditë, presidentja e Kosovës, Vjosa Osmani, dhe kryeministri Albin Kurti vendosën shkarkimin e Hysenit nga posti i zëvendësdrejtores së Agjencisë së Kosovës për Inteligjencë. Njoftimi publik për atë vendim nuk jepte një arsye konkrete për largimin e saj.
Për institucionet shqiptare që më vonë do t’i besonin asaj drejtimin e SHISH-it, ky duhej të ishte një fakt që kërkonte verifikim të kujdesshëm dhe jo thjesht një element biografik.
Vetëm disa muaj pas largimit nga AKI-ja, Hyseni u bë këshilltare për sigurinë pranë kryeministrit Edi Rama. Më pas, më 17 mars 2023, Rama ia propozoi Presidentit Bajram Begaj për drejtimin e SHISH-it. Në argumentimin publik të propozimit, kryeministri vlerësoi përgatitjen, përvojën dhe respektin që, sipas tij, Hyseni gëzonte në komunitetin ndërkombëtar të inteligjencës.
Më 3 prill 2023, Presidenti Begaj firmosi dekretin e emërimit.
Dhe pikërisht këtu lind një nga pyetjet kryesore: përse për drejtimin e institucionit më të rëndësishëm të inteligjencës shqiptare u zgjodh një zyrtare që vinte nga shërbimi inteligjent i një shteti tjetër dhe që, për më tepër, ishte larguar nga detyra në Kosovë?
A u shqyrtuan kandidatura të tjera brenda SHISH-it, strukturave të sigurisë kombëtare apo komunitetit shqiptar të inteligjencës? Nëse po, cilat ishin kriteret që çuan në përzgjedhjen e Hysenit?
Zgjedhja e drejtuesit të një shërbimi inteligjent nuk është një proces i zakonshëm rekrutimi dhe as një konkurs ndërkombëtar për një pozicion menaxherial. Është një nga vendimet më të ndjeshme që merr një shtet në arkitekturën e tij të sigurisë.
Pikërisht për këtë arsye, publiku ka të drejtë të kërkojë të dijë se cilat ishin kriteret, verifikimet dhe garancitë institucionale që çuan në këtë emërim.
Çfarë u verifikua përpara emërimit?
Kronologjia e ngjarjeve krijon sot një nevojë të qartë për transparencë institucionale, veçanërisht pasi personi i zgjedhur për të drejtuar SHISH-in është aktualisht subjekt i një hetimi që lidhet, ndër të tjera, me dyshime për nxjerrjen e informacionit sekret.
Shqiptarët kanë të drejtë të dinë se çfarë u verifikua përpara emërimit.
A kërkuan autoritetet shqiptare informacion nga institucionet e Kosovës mbi rrethanat e largimit të Hysenit nga AKI-ja?
Çfarë informacioni morën?
Cilat institucione shqiptare e shqyrtuan atë?
Dhe mbi çfarë baze u arrit në përfundimin se nuk kishte pengesë për t’i besuar asaj drejtimin e shërbimit informativ shqiptar?
Këto pyetje nuk kërkojnë publikimin e informacionit të klasifikuar. Ato kërkojnë që shteti të shpjegojë nëse procesi i kontrollit funksionoi, kush e zhvilloi atë dhe cilat garanci institucionale ekzistonin përpara se një zyrtareje t’i jepej akses në informacionet më të ndjeshme të vendit.
Shqipëria ka rregulla të posaçme për verifikimin e sigurisë së personave që kanë akses në informacion të klasifikuar. Procedurat e verifikimit dhe certifikimit kanë pikërisht qëllimin të vlerësojnë nëse një individ plotëson kushtet e sigurisë për njohjen, ruajtjen dhe administrimin e informacionit të klasifikuar.
Vlera e këtyre mekanizmave nuk qëndron vetëm te ekzistenca e një certifikate në një dosje administrative. Ato kanë kuptim nëse janë në gjendje të identifikojnë dhe vlerësojnë rreziqet përpara se një person të marrë aksesin dhe autoritetin që i jep posti.
Besimi politik dhe kontrolli institucional
Për këtë arsye, largimi i Hysenit nga AKI-ja nuk duhet të trajtohet thjesht si një çështje personale apo si një episod i marrëdhënieve të saj private.
Institucionet shqiptare nuk kishin detyrimin të supozonin fajësi vetëm për shkak të një vendimi të marrë në Prishtinë. Por kishin detyrimin institucional të kuptonin rrethanat e atij vendimi përpara se të merrnin një vendim shumë më të rëndësishëm në Tiranë.
Edhe periudha gjatë së cilës Hyseni shërbeu si këshilltare e kryeministrit meriton vëmendje. Ajo tregon se emërimi në krye të SHISH-it nuk ishte kontakti i parë profesional mes saj dhe qeverisë shqiptare, por kulmi i një marrëdhënieje pune dhe i një besimi të krijuar më herët.
Besimi politik dhe profesional është i pashmangshëm në emërimet e niveleve të larta. Por kur ky besim shndërrohet në autoritet mbi sekretet e shtetit, ai duhet të shoqërohet me mekanizma kontrolli që nuk varen nga besimi personal i askujt.
Hetimi penal dhe rrjedhja e informacionit
Ekziston gjithashtu një debat legjitim mbi publikimin në media të materialeve të hetimit dhe komunikimeve private.
Nëse materiale të mbrojtura nga sekreti hetimor janë nxjerrë në kundërshtim me ligjin, kjo çështje duhet të hetohet veçmas dhe të marrë përgjigjen e saj juridike.
Por debati mbi mënyrën se si informacioni nga dosja ka mbërritur te publiku nuk duhet të zëvendësojë debatin mbi thelbin e çështjes.
Sipas njoftimeve lidhur me hetimin, autoritetet po shqyrtojnë dyshimin se informacione sekrete mund të jenë nxjerrë nga drejtuesja e institucionit që kishte për detyrë t’i mbronte ato.
Po aq i pamjaftueshëm do të ishte edhe argumenti se diskutimi publik dëmton imazhin e SHISH-it.
Besimi te një institucion i sigurisë nuk mbrohet duke shmangur pyetjet për një dështim të mundshëm. Ai mbrohet duke treguar se institucioni dhe shteti janë në gjendje ta identifikojnë problemin, ta hetojnë dhe të korrigjojnë dobësitë që mund ta kenë bërë të mundur.
Dy çështje që duhen ndarë
Shqyrtimi i kësaj historie duhet të ketë dy drejtime të ndara.
Drejtësia duhet të përcaktojë përgjegjësinë individuale të Vlora Hysenit dhe të kujtdo tjetër që është nën hetim.
Ndërkohë, institucionet duhet të rindërtojnë procesin e emërimit, verifikimit dhe mbikëqyrjes që e shoqëroi atë.
Kjo nënkupton të përcaktohet kush kërkoi informacion për të kaluarën e saj, kush e mori atë informacion, kush e analizoi dhe cilat institucione certifikuan se ajo plotësonte kushtet për postin.
Po aq e rëndësishme është të sqarohet nëse verifikimet e sigurisë vazhduan edhe gjatë ushtrimit të detyrës, sepse siguria nuk është një proces që përfundon ditën kur vendoset firma mbi një dekret.
Në fund të fundit, përgjigjja për këto pyetje nuk gjendet te mesazhet private dhe as te interpretimi i fjalëve që dy njerëz kanë shkëmbyer mes tyre.
Ajo gjendet në dosjen e emërimit, në procedurat e verifikimit të sigurisë, në informacionet e kërkuara nga Kosova dhe në vendimet e njerëzve dhe institucioneve që e propozuan, e kontrolluan, e certifikuan dhe e dekretuan.
Këto janë dokumentet dhe vendimet që mund të tregojnë jo vetëm çfarë ndodhi me Vlora Hysenin, por edhe diçka më të rëndësishme:
Si funksionon shteti shqiptar kur zgjedh njerëzit të cilëve u beson sekretet e tij?