Nga Mehmet Prishtina
Periudha 1922–1928 përfaqëson një moment kyç në historinë politike të Ballkanit, kur aspiratat kombëtare shqiptare dhe maqedonase u ndërthurën me strategjinë globale të Bashkimi Sovjetik për përhapjen e revolucionit botëror. Në këtë hark kohor, lëvizjet nacional-revolucionare të rajonit u gjendën në një rrjet kompleks ndikimi, ku diplomacia zyrtare sovjetike bashkëjetonte me atë që vetë Moska e quante “diplomaci ilegale”.
Sistemi i Versajës dhe kufizimet e vetëvendosjes
Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, Konferenca e Paqes e Parisit synoi të riformatonte hartën politike të Europës mbi bazën e ekuilibrave të rinj gjeopolitikë. Parimi i shteteve “të afta për jetë” (viables), i frymëzuar nga liberalizmi klasik dhe realizmi politik, u bë kriter për ndërtimin e kufijve të rinj. Në këtë logjikë, interesat strategjike të fuqive të mëdha mbizotëruan mbi aspiratat e plota për vetëvendosje.
Çështja maqedonase u la jashtë zgjidhjes, duke u konsideruar si pjesë e ekuilibrave territorialë ekzistues. Ndërkohë, çështja shqiptare pati një trajtim disi më të favorshëm. Falë rezistencës së brendshme dhe mbështetjes së presidentit amerikan Woodrow Wilson, Shqipëria u pranua më 17 dhjetor 1920 në Lidhja e Kombeve si shtet sovran. Megjithatë, kufijtë e përcaktuar në vitin 1921 mbetën pothuajse identikë me ata të vitit 1913, duke lënë jashtë shtetit shqiptar territore me shumicë shqiptare dhe duke mbajtur të hapur çështjen e bashkimit kombëtar.
Sistemi i Versajës zëvendësoi parimin e vetëvendosjes me një regjim ndërkombëtar për mbrojtjen e pakicave kombëtare. Në këtë kontekst, lëvizjet nacional-revolucionare në Ballkan mbetën pa mbështetje të drejtpërdrejtë nga fuqitë perëndimore.
Vetëvendosja si instrument strategjik sovjetik
Ndryshe nga fuqitë perëndimore, Bashkimi Sovjetik shpalli të drejtën e kombeve për vetëvendosje si një parim themelor të politikës së tij të jashtme. Megjithatë, kjo e drejtë nuk shihej si qëllim në vetvete, por si mjet për realizimin e objektivit madhor: revolucionit botëror.
Në vitet 1922–1928, strategjia sovjetike përfshiu angazhimin e disa strukturave kyçe si Kominterni, Komisariati Popullor për Punët e Jashtme (NKID), OGPU dhe Këshilli Ushtarak Revolucionar. Vendimmarrja përqendrohej në Byronë Politike të Partisë Komuniste.
Në korrik 1924 u krijua një komision i posaçëm për çështjen bullgare, i cili më pas u shndërrua në Komisionin Ballkanik me synimin për të përgatitur një revolucion mbarëballkanik. Kjo strategji u cilësua nga komisari sovjetik i jashtëm Georgy Chicherin si “diplomaci ilegale” një ndërthurje e diplomacisë klasike me veprimtari të fshehta revolucionare.
Vjena ,qendra operative e Ballkanit
Qendra e diplomacisë ilegale sovjetike për Ballkanin u vendos në Vjenë. Një figurë kyçe në këtë proces ishte Efroim S. Goldenshtejn (“Çerski”), i cili vepronte me mbulesë diplomatike si sekretar i dytë i përfaqësisë sovjetike në Austri.
Synimi kryesor ishte afrimi i dy organizatave më të fuqishme revolucionare të rajonit:
• VMRO
• Komiteti i Kosovës
Përmes këtij bashkëpunimi synohej krijimi i një fronti të përbashkët shqiptaro-maqedonas që do të shërbente si katalizator i revolucionit ballkanik.
Udhëheqësi i VMRO-së, Todor Aleksandrov, hyri në negociata me sovjetikët me shpresën për të fituar njohje ndërkombëtare për organizatën e tij si përfaqësuese legjitime e popullit maqedonas. Por Moska nuk kishte ndërmend të ofronte njohje juridike; ajo synonte ta përdorte VMRO-në si instrument të politikës së saj. Publikimi i njëanshëm i “Manifestit të Majit” dhe zhvillimet që pasuan, përfshirë vrasjen e Aleksandrovit, e kthyen këtë përpjekje në një dështim të rëndë për diplomacinë ilegale sovjetike.
Rasti shqiptar dhe “Albaniada”
Një episod paralel u zhvillua në Shqipëri gjatë qeverisjes së Fan Noli. Noli kërkoi vendosjen e marrëdhënieve diplomatike me Bashkimin Sovjetik për të forcuar pozitat e qeverisë së tij në arenën ndërkombëtare.
Megjithëse Komisariati Popullor për Punët e Jashtme e pa me interes këtë hap, ndërhyrja e qendrës së Vjenës dhe përpjekja për ta kontrolluar procesin përmes kanaleve ilegale krijuan konfuzion dhe vonesa. Zëvendëskomisar i jashtëm Maxim Litvinov e quajti këtë episod me ironi “Albaniada”.
Në vend që të forconte qeverinë shqiptare, ky proces kontribuoi në dobësimin e saj. Pas rrëzimit të Nolit, pushtetin e konsolidoi Ahmet Zogu, ndërsa shpresat për mbështetje të drejtpërdrejtë sovjetike u veniten.
KONARE dhe iluzionet e revolucionit
Pas këtyre zhvillimeve, sovjetikët mbështetën krijimin e KONARE-s (Komiteti Nacional Revolucionar), ku u përfshinë pasojat politike dhe trashëgimia e ndërhyrjes sovjetike.
Tërheqja graduale e Bashkimi Sovjetik nga Ballkani pas vitit 1928 nuk do të thoshte se ndikimi i tij u zhduk menjëherë. Përkundrazi, ndërhyrja e viteve 1922–1928 kishte prodhuar pasoja të thella në strukturën dhe orientimin e lëvizjeve nacional-revolucionare shqiptare dhe maqedonase.
Në rastin maqedonas, fragmentarizimi i VMRO dhe krijimi i VMRO-së (së bashkuar) nën ndikimin e Kominternit dobësoi ndjeshëm kohezionin e lëvizjes. Përplasjet e brendshme, eliminimet fizike dhe rivalitetet ideologjike e transformuan çështjen maqedonase nga një kauzë kombëtare me objektiva të qarta në një terren konfrontimi midis forcave të djathta nacionaliste dhe rrymave të majta revolucionare.
Në kampin shqiptar, përvoja e KONARE-s dhe zhgënjimi ndaj mbështetjes sovjetike krijuan një ndarje të re politike brenda emigracionit dhe elitës opozitare. Figura si Fan Noli, të cilët kishin shpresuar në një partneritet strategjik me Moskën, u përballën me realitetin e një politike sovjetike që i shihte lëvizjet kombëtare kryesisht si instrumente të revolucionit global, jo si subjekte të pavarura me agjendë kombëtare.
Instrumentalizimi i çështjeve kombëtare
Një nga tiparet më domethënëse të diplomacisë ilegale sovjetike ishte trajtimi i organizatave kombëtare si “objekte operative”. Kjo nënkuptonte:
• Izolimin e tyre nga mbështetjet alternative ndërkombëtare;
• Komprometimin politik përmes publikimeve të njëanshme ose deklaratave të imponuara;
• Shtyrjen drejt radikalizimit ideologjik, në përputhje me vijën e Kominterni.
Rasti i publikimit të “Manifestit të Majit” pa miratimin përfundimtar të Todor Aleksandrov dhe episodi i ashtuquajtur “Albaniada” tregojnë qartë këtë model veprimi. Në të dyja rastet, diplomacia ilegale synoi të impononte ritmin dhe përmbajtjen e zhvillimeve politike, duke shpërfillur llogaritjet strategjike të vetë aktorëve ballkanikë.
Nga revolucioni botëror te “socializmi në një vend”
Ndryshimi i kursit strategjik sovjetik në fund të viteve ’20, me theksin mbi ndërtimin e socializmit brenda kufijve të vet, e zhveshi Ballkanin nga rëndësia e mëparshme prioritare. Strukturat si Komisioni Ballkanik u shpërbënë, ndërsa qendra operative e Vjenës u zhvendos në Berlin. Kjo zhvendosje simbolizoi fundin e një faze eksperimentale të politikës së jashtme sovjetike.
Megjithatë, përvojat e viteve 1922–1928 shërbyen si laborator për metodat e mëvonshme të ndikimit sovjetik: kombinimin e diplomacisë zyrtare me veprimtarinë e fshehtë, përdorimin e organizatave satelite dhe ndërhyrjen në dinamikat e brendshme politike të vendeve të tjera.
Një bilanc historik
Në plan afatshkurtër, diplomacia ilegale sovjetike në Ballkan rezultoi kryesisht e pasuksesshme. Revolucioni i përgjithshëm ballkanik nuk ndodhi; lëvizjet kombëtare shqiptare dhe maqedonase u përballën me ndarje të brendshme dhe humbje të figurave kyçe; ndërsa regjimet ekzistuese, si ai i Ahmet Zogu në Shqipëri, arritën të konsolidohen.
Në plan afatgjatë, megjithatë, kjo periudhë la gjurmë të thella në kulturën politike të rajonit. Ajo dëshmoi se çështjet kombëtare në Ballkan nuk zhvilloheshin më vetëm brenda kufijve të rivaliteteve lokale, por ishin të ndërthurura me strategjitë globale të fuqive të mëdha.
Lëvizja revolucionare-kombëtare shqiptare dhe maqedonase në vitet 1922–1928 u gjend në një udhëkryq historik: midis idealit të vetëvendosjes dhe realpolitikës së fuqive të mëdha. Diplomacia ilegale sovjetike, e konceptuar si instrument për revolucionin botëror, ndërhyri thellë në këto procese, duke i orientuar, deformuar dhe në shumë raste komprometuar ato.
Kjo periudhë mbetet një shembull i qartë se si projektet globale ideologjike mund të ndikojnë dhe transformojnë lëvizjet kombëtare, duke i futur ato në rrjedha që shpesh nuk përputhen me synimet e tyre fillestare.