Nga heshtja përballë padrejtësive te smira, servilizmi dhe mosbesimi ndaj njëri-tjetrit, një reflektim mbi problemet që pengojnë emancipimin e shoqërisë shqiptare. Ndryshimi i vërtetë nis nga individi, nga edukimi dhe nga mënyra se si sillemi çdo ditë me të tjerët.
Nga Sejdin Cekani
TIRANË, 26 tetor 2026 /Albania Express News/-Herë pas here postoj në rrjetet sociale shënime të shkurtra për disa tipare të ngulitura thellë në ndërgjegjen tonë kolektive, të cilat na mbajnë peng si shoqëri. U rikthehem shpesh këtyre temave, me bindjen se ato jo vetëm që nuk janë të reja, por përsëriten çdo ditë e më shumë.
I kemi të trashëguara, por sot janë bërë edhe më të dukshme, sidomos në një kohë kur komunikimi është bërë më i shpejtë, ndërsa reflektimi më i cekët. Në vend që të përqafojmë një kulturë qytetare më të hapur, duket sikur jemi mbyllur edhe më shumë në një rreth vicioz paragjykimesh, mosbesimi dhe agresiviteti të pashpjegueshëm.
Një nga të metat tona më të dukshme është mungesa e sinqeritetit në marrëdhëniet njerëzore. Rrallë i themi gjërat ashtu siç janë. Në vend të një komunikimi të ndershëm, kemi ndërtuar një lloj kulture interesi, nënkuptimesh dhe, herë pas here, edhe të heshtjes së qëllimshme e të dyfytyrësisë.
Për pasojë, bashkëjetesa bëhet më e vështirë dhe besimi gërryhet dita-ditës. Pikërisht besimi është elementi thelbësor që e bën një komunitet të funksionojë dhe u jep kuptim marrëdhënieve mes njerëzve.
Por, edhe kur nuk heshtim, shpesh shpërthejmë.
Jemi të heshtur përballë çështjeve madhore, përballë padrejtësive që kërkojnë reagim të fortë dhe qëndrim të qartë, por bëhemi të zhurmshëm e agresivë në përditshmëri, për gjëra të vogla e pa rëndësi.
Kjo kontradiktë, heshtje aty ku duhet reagim dhe shpërthim aty ku duhet maturi, është një nga shenjat më domethënëse të mungesës së emancipimit qytetar.
Mosbesimi dhe smira, pengesa për bashkëjetesën
Një tjetër tipar shqetësues është mosbesimi i thellë ndaj tjetrit. Jetojmë me një lloj paranoje sociale, sikur gjithkush është kundër nesh dhe sikur çdo sukses i tjetrit përbën një kërcënim për ekzistencën tonë.
Në një klimë të tillë, bashkëpunimi bëhet i vështirë, ndërsa solidariteti thuajse i pamundur. Shpesh nuk dimë të gëzohemi për arritjet e tjetrit, por ushqejmë një lloj smire që na gërryen nga brenda.
Kjo smirë, e shoqëruar me ndjenjën e fortë të inatit dhe të hakmarrjes, e shndërron marrëdhënien me tjetrin në një betejë të heshtur. Suksesi nuk shihet si frymëzim, por si provokim.
Ai që ngrihet, duhet patjetër të ulet. Ai që dallohet, duhet të zbehet me çdo kusht. Dhe kjo nuk ndodh vetëm në jetën publike, por edhe në marrëdhëniet familjare e shoqërore.
E gjithë kjo përbën një dramë të vogël të përditshme, e cila përsëritet në forma të ndryshme dhe dëmton jo vetëm individin, por edhe komunitetin ku ai jeton.
Në vend që të ndërtojmë marrëdhënie mbi respektin dhe vlerësimin e ndërsjellë, shpesh përpiqemi të pengojmë tjetrin, sikur dobësimi i tij të na bënte automatikisht më të fortë.
Në të vërtetë, një shoqëri ku njerëzit luftojnë për të rrëzuar njëri-tjetrin nuk mund të ecë përpara.
Servilizmi dhe përmbysja e vlerave
Nuk mungon as servilizmi, një tjetër sëmundje e trashëguar dhe e ushqyer ndër vite.
Përpara pushtetit përkulemi, përpara të fortit heshtim, ndërsa ndaj të barabartit tregohemi të ashpër dhe përpiqemi ta poshtërojmë.
Ky deformim moral krijon një shoqëri ku vlerat përmbysen. Nuk vlerësohen meritat, por lidhjet dhe interesat. Nuk respektohet dinjiteti, por i nënshtrohemi interesit. Nuk çmohet ajo që është e drejtë, por favoret e vogla që shpesh shiten si privilegje.
Në një mjedis të tillë, individi nuk gjykohet më nga aftësitë, integriteti dhe kontributi i tij, por nga afërsia me pushtetin, nga lidhjet që zotëron apo nga mundësia për të siguruar përfitime personale.
Kështu, krijohet një rreth vicioz ku servilizmi shpërblehet, ndërsa ndershmëria dhe qëndrueshmëria në parime shpesh mbeten në hije.
Një shoqëri që nuk e vlerëson dinjitetin rrezikon të humbasë edhe aftësinë për të dalluar të drejtën nga e gabuara.
Edukimi dhe shkolla, themeli i emancipimit
Këto tipare nuk kanë lindur në boshësi. Ato ushqehen nga mungesa e edukatës dhe, mbi të gjitha, nga mungesa e një shkollimi cilësor.
Kur shkolla nuk arrin të formojë mendje kritike dhe karaktere të qëndrueshme, shoqëria rrezikon të prodhojë individë të pasigurt, të manipulueshëm dhe të prirur drejt konformizmit.
Një individ i paformuar është më i cenueshëm nga frika, propaganda dhe interesat e çastit. Ai mund ta ketë të vështirë të dallojë të vërtetën nga manipulimi, të mbrojë bindjet e veta dhe të reagojë me përgjegjësi përballë padrejtësive.
Arsimi nuk duhet të kufizohet vetëm te përvetësimi i njohurive. Ai duhet të formojë qytetarë që dinë të mendojnë në mënyrë të pavarur, të respektojnë mendimin ndryshe dhe të mos e shohin kundërshtarin si armik.
Pikërisht këtu nis emancipimi i vërtetë: te aftësia për të menduar, për të arsyetuar dhe për të bashkëjetuar me të tjerët, edhe kur nuk ndajmë të njëjtat bindje.
Një mjedis social që ushqen negativizmin
Po aq i rëndësishëm është edhe roli i mjedisit shoqëror, i cili shpesh është i ngarkuar me negativizëm.
Në rrugë, në institucione dhe në hapësirat publike mungon shpesh kultura elementare e mirësjelljes. Një buzëqeshje, një përshëndetje apo një gjest i vogël respekti duket sikur është kthyer në luks.
Në vend të tyre, ndeshemi me ftohtësi, nervozizëm dhe një gatishmëri të çuditshme për konflikt.
Mjafton një mosmarrëveshje e vogël për të kaluar nga komunikimi te fyerja, nga argumenti te sulmi personal dhe nga mirëkuptimi te përplasja.
Kjo klimë nuk krijohet brenda një dite. Ajo ndërtohet nga sjelljet e përsëritura, nga shembujt që japim dhe nga mënyra se si reagojmë ndaj njerëzve që na rrethojnë.
Kur mungesa e respektit bëhet pjesë e normalitetit, shoqëria humbet gradualisht ndjeshmërinë ndaj tjetrit.
Problemi nuk është vetëm ekonomik, por edhe moral
Shpesh përpiqemi ta justifikojmë këtë klimë me problemet ekonomike, me vështirësitë e jetës dhe me pasiguritë e përditshme.
Por ka shoqëri më të varfra se e jona që ruajnë nivele më të larta respekti dhe ndjeshmërie njerëzore.
Problemi ynë është më i thellë. Ai lidhet edhe me mënyrën se si e shohim tjetrin.
Nuk e shohim gjithmonë si partner në një bashkëjetesë të përbashkët, por si rival, si pengesë dhe, ndonjëherë, edhe si armik.
Në vend që ta kuptojmë ndryshimin si një mundësi për të mësuar dhe për t’u pasuruar shpirtërisht, shpesh e përjetojmë atë si kërcënim.
Kështu, humbasim mundësinë për të ndërtuar marrëdhënie të shëndetshme, për të bashkëpunuar dhe për të krijuar një shoqëri ku suksesi i njërit të mos shihet si humbje për tjetrin.
A jemi të gatshëm të reflektojmë?
Atëherë, a jemi të gatshëm të reflektojmë?
Problemi më i madh nuk janë vetëm këto të meta, por edhe refuzimi ynë për t’i pranuar ato. Priremi ta kërkojmë fajtorin jashtë vetes, te tjetri, te sistemi apo te rrethanat.
Është gjithmonë më e lehtë të akuzosh sesa të analizosh sjelljen tënde. Më e lehtë të kërkosh ndryshimin te të tjerët sesa të pranosh se edhe ti mund të jesh pjesë e problemit.
Por asnjë shoqëri nuk mund të përparojë nëse qytetarët e saj nuk janë të gatshëm të shohin me ndershmëri veten dhe të marrin përgjegjësi për sjelljen e tyre.
Emancipimi i shoqërisë sonë nuk është një proces që duhet të presim të na vijë nga lart, me ndonjë dekret apo reformë. Ai fillon nga individi, nga mënyra se si komunikon, si respekton tjetrin, si reagon ndaj suksesit dhe si përballet me dështimin.
Shoqëria shqiptare nuk mund të ndryshojë vetëm duke përsosur ligjet, por edhe duke ndryshuar sjelljen e përditshme të njerëzve të saj.
Nga heshtja dhe inati te dialogu dhe dinjiteti
Prandaj, heshtjen e gjatë dhe shpërthimet e kota duhet t’i zëvendësojmë me një kulturë të re dialogu.
Në vend të inatit dhe smirës, duhet të përpiqemi të kuptojmë tjetrin dhe të bashkëpunojmë me të. Në vend të servilizmit, na duhet dinjiteti. Në vend të mosbesimit, na duhet besimi.
Kjo nuk do të thotë të heqim dorë nga kritika apo të pranojmë padrejtësitë në emër të paqes sociale. Përkundrazi, do të thotë të mësojmë të kundërshtojmë me argumente, të reagojmë me guxim dhe të mbrojmë parimet pa humbur respektin për njeriun.
Një shoqëri e emancipuar nuk është një shoqëri ku të gjithë mendojnë njësoj, por një shoqëri ku mendimet e ndryshme bashkëjetojnë pa urrejtje dhe ku mosmarrëveshjet zgjidhen përmes dialogut, jo përmes poshtërimit.
Nëse vazhdojmë të ushqejmë mllefe, servilizëm dhe mosbesim, nuk kemi pse të çuditemi për degradimin që na rrethon.
Një shoqëri që nuk e ushqen dhe nuk e përkrah mendimin e lirë, por nënshtrimin; që nuk nderon dijen, por mediokritetin, është e dënuar ta riciklojë dështimin si fat.
Dhe më e rënda është se, me kalimin e kohës, këtë dështim mund të mos e përjetojmë më si alarm, por si normalitet.
Kur injoranca bëhet zë publik dhe kultura tërhiqet pas, duke u tkurrur në heshtje, themelet e shoqërisë nuk shemben menjëherë. Ato kalben ngadalë, derisa një ditë mund të zgjohemi pa orientim, pa besim dhe pa të ardhme.