NGA FATMIR POPJA
ELBASAN, 3 tetor 2026 /Albania Express News/- Në historinë e Teatrit ” Skampa ” janë disa artistë që, përmes roleve të tyre janë bërë pjesë e rëndësishme e identitetit të qytetit . Hysen Biza ishte nga ata njerëz të skenës që nuk u kufizuan vetëm te duartrokitjet e një shfaqjeje. Ai ndërtoi një marrëdhënie të veçantë me publikun dhe la pas një trashëgimi artistike që vazhdon të jetojë në kujtesën e elbasanasve , Elbasanit dhe jo vetëm.
Në kuadër të edicionit të 28-të të Festivalit Ndërkombëtar të Teatrit “Skampa”, dy veprimtari të veçanta, të zhvilluara në Hollin e Teatrit “Skampa” dhe në Bibliotekën Publike “Qemal Baholli”, rikthyen në vëmendjen e publikut figurën e paharruar të aktorit Hysen Biza, të njohur me dashuri nga brezat e artistëve dhe spektatorëve si “Daj Ceni” i Elbasanit.
Ekspozita kushtuar jetës dhe krijimtarisë së tij, së bashku me promovimin e monografisë “Hysen Biza – Daj Ceni i Elbasanit”, të shkruar nga Miho Gjini, “Mjeshtër i Madh”, u shndërruan në një homazh të dyfishtë për artistin dhe për vetë kujtesën e teatrit shqiptar.
Ishin dy ditë ku historia e skenës u takua me kujtesën njerëzore.
Dhjetëra intelektualë, përfaqësues të qeverisjes vendore, artistë, gazetarë, njerëz të kulturës dhe qytetarë u bënë pjesë e aktiviteteve, duke sjellë në vëmendje episode, role, kujtime dhe momente nga një jetë e gjatë kushtuar artit.
Nga “Romaducët” te skena e madhe
Historia artistike e Hysen Bizës nis shumë herët.
Ishte viti 1936, kur në skenën e shkollës “Normale” u vu në skenë drama “Romaducët”. Mes nxënësve që interpretonin ishte edhe një djalosh i shkurtër, i imët në trup, por energjik dhe plot pasion.
Quhej Hysen Biza.
Ajo shfaqje do të ishte fillimi i një rrugëtimi që nuk do të ndërpritej më.
Debutimi i parë do të tregonte atë që më vonë do të bëhej karakteristikë e gjithë krijimtarisë së tij: energjinë, plastikën skenike, aftësinë për të ndërtuar tipa dhe, mbi të gjitha, marrëdhënien e drejtpërdrejtë me publikun.
Edhe gjatë shërbimit ushtarak talenti i tij nuk kaloi pa u vënë re. Ai u aktivizua me teatrin e Ansamblit të Ushtrisë, ku pati mundësinë të punonte dhe të luante krahas emrave të njohur të skenës shqiptare, si Loro Kovaçi dhe Pjetër Gjoka.
Në këtë periudhë hodhi edhe bazat e mëtejshme të formimit të tij artistik, duke punuar me regjisorët Pandi Stillo dhe Sokrat Miho.
Pas përfundimit të shërbimit ushtarak, në vitin 1947, ai iu rikthye Elbasanit.
Deri në vitin 1955 punoi me grupin amator të Shtëpisë së Kulturës, ku nuk ishte vetëm aktor, por edhe një krijues aktiv i jetës skenike.
Një prej roleve që do të mbetej gjatë në kujtesën e spektatorit elbasanas ishte Bobçinski në “Revizori” të Gogolit.
21 vite në Estradën Profesioniste
Më 22 shtator 1955, Elbasani krijoi Estradën Profesioniste.
Hysen Biza ishte ndër artistët që iu bashkuan menjëherë këtij institucioni dhe për 21 vite me radhë do të ishte një nga figurat e tij më të rëndësishme.
Bilanci artistik është mbresëlënës: rreth 800 pjesë, mes skeçeve, parodive, kupleteve, pantomimave dhe interpretimeve të tjera.
Por shifra nuk e tregon të gjithë historinë.
Ajo që mbetet është galeria e jashtëzakonshme e personazheve që ai krijoi.
Hyseni ishte një aktor që nuk bënte kompromis me rolin. Për të, edhe një figurë e vogël kishte peshë të madhe në strukturën e një shfaqjeje.
“Një batutë e vetme luan rol të rëndësishëm në zgjidhjen e idesë”, ishte një prej parimeve të tij të interpretimit.
Dhe publiku e kujtonte pikërisht për ato batuta, për mënyrën e të folurit, lëvizjet, mimikën dhe aftësinë për ta kthyer një detaj të vogël në një moment të paharrueshëm skenik.
“Postieri”, “Xhandari” dhe një galeri personazhesh
Në vitin 1959, roli i Postierit, në shfaqjen me të njëjtin titull, do të bëhej një nga interpretimet më të spikatura të tij.
Një vit më pas, në premierën “Koha s’lidhet me litar”, ai interpretoi rolin e xhandarit.
Por universi i personazheve të tij ishte shumë më i gjerë.
Fshatari, matrapazi, xhandari, postieri, tregtari, personazhet komike dhe figurat episodike merrnin në duart e tij një jetë të veçantë.
Kjo vinte edhe nga koncepti që kishte për profesionin.
Për Hysenin, një rol nuk përcaktohej nga numri i fjalëve që kishte në skenar. Edhe një batutë, një lëvizje, një qëndrim apo një shikim mund të ndërtonte një personazh.
Këtë e dëshmonte edhe një nga tiparet më të veçanta të interpretimit të tij: plastika skenike.Në skeçin “Këngëtari i ri me tekst të vjetër”, ai interpretoi një tregtar japonez pa thënë asnjë fjalë.
Vetëm përmes mënyrës së ecjes, qëndrimit dhe sjelljes në skenë, krijoi një figurë që ngjallte të qeshura dhe duartrokitje.
Ishte një gjuhë tjetër e aktrimit.Një gjuhë që Hysen Biza e zotëronte me natyrshmëri.Nga Estrada te teatri
Viti 1976 shënoi daljen e tij në pension.
Por pensioni nuk do të thoshte fundi i marrëdhënies së Hysen Bizës me skenën.
Përkundrazi.
Edhe për rreth 15 vite të tjera, ai vazhdoi të punonte në teatër, duke sjellë role të rëndësishme dhe duke dëshmuar se për një artist të vërtetë skena nuk është thjesht profesion, por mënyrë jetese.
Mes roleve të tij të spikatura përmenden Jonuzi në dramën “Vëllezërit”, Hasani, tregtari dinak në “Shpagimi”, Xheti, magazinieri në “Vera e vitit 1978”, pijaneci simpatik në komedinë “Turneu”, si edhe Mahmuti në “Sa shumë gjethe të thata”.
Pjesëmarrja e tij u shtri edhe në kinematografi, me role në filma si “Ndërgjegjja” dhe “Një natë Nëntori”.
Kështu, rrugëtimi i tij artistik kapërceu kufijtë e një zhanri të vetëm.Ai ishte aktor i estradës, i teatrit dhe i kinematografisë.
Vlerësimi institucional dhe ikja e parakohshme
Për meritat e tij artistike dhe nivelin e lartë të krijimit të figurave skenike, Hysen Biza u vlerësua me Urdhrin “Naim Frashëri”, klasi III.
Më 27 nëntor 1992 iu dha titulli “Artist i Merituar”.
Por vetëm pak muaj më vonë, në gusht 1993, në moshën 73-vjeçare, ai u nda nga jeta.Një jetë e gjatë artistike kishte përfunduar.Por jo historia e tij në skenë.
Personazhet që krijoi vazhduan të jetojnë në kujtesën e atyre që e panë, e dëgjuan dhe qeshën me të.
“Daj Ceni”, emri që mbeti në gojën e artistëve
Në botën e teatrit elbasanas ai njihej me një emër që mbartte dashuri dhe respekt: “Daj Ceni”.Ishte një emërtim që nuk lidhej thjesht me moshën apo statusin e tij në trupën artistike.
Ishte shenjë respekti.
Një mënyrë për të përshkruar një artist që ishte bërë pjesë e familjes së teatrit.
Në historinë e Estradës Profesioniste të Elbasanit, Hysen Biza mbetet një prej figurave themeluese dhe një prej atyre artistëve që ndërtuan traditën e saj.
Dhe të flasësh për të nuk është thjesht të rikujtosh një aktor.Është të rikthehesh te një epokë e artit elbasanas.
Miho Gjini dhe përgjegjësia për të mos harruar
Në këtë kontekst, monografia “Hysen Biza – Daj Ceni i Elbasanit” merr një rëndësi të veçantë.
Autori Miho Gjini, “Mjeshtër i Madh”, përmes kësaj vepre ka sjellë në vëmendje jo vetëm biografinë dhe krijimtarinë e aktorit, por edhe një pjesë të historisë së skenës dhe jetës kulturore të Elbasanit.
Gjatë promovimit, rrëfimet e tij për artistin u pritën me emocion nga të pranishmit.
Në këto takime, emra të njohur të artit dhe teatrit, mes tyre Spiro Duni, Adonis Filipi, Dhimitraq Topuzi, Shane Shllaku dhe të tjerë, sollën kujtime dhe episode nga jeta artistike e Hysen Bizës.
Ishte një dëshmi kolektive se kujtesa e një artisti nuk ruhet vetëm në arkiva.
Ajo ruhet edhe në rrëfimet e kolegëve, në kujtimet e publikut dhe në historitë që përcillen nga një brez te tjetri.
Një homazh për një artist, por edhe për kujtesën e qytetitMesazhi i dy veprimtarive ishte më i gjerë se një homazh individual.
Teatri duhet të kujtojë njerëzit që e ndërtuan.
Sepse një skenë nuk është vetëm godina, dritat, dekorët dhe shfaqjet.Është historia e njerëzve që kanë kaluar në të.
Është zëri i aktorëve, duartrokitjet e publikut, regjisorët, dramaturgët, teknikët, kritikët dhe brezat e artistëve që e kanë mbajtur gjallë.
Hysen Biza është një nga ata emra që e lidhin këtë histori me Elbasanin.
Dhe rikthimi i tij në vëmendjen publike, në kuadër të Festivalit “Skampa”, është një kujtesë se një qytet që respekton kulturën e tij duhet të ruajë edhe historinë e njerëzve që ia kanë dhënë asaj jetë.
Feta Biza: mirënjohje për kujtesën e babait
Në përmbyllje të veprimtarive, i biri i artistit, Feta Biza, falënderoi të gjithë të pranishmit, organizatorët, artistët dhe njerëzit e kulturës që kontribuuan në realizimin e këtyre aktiviteteve.
Në atë moment, historia e skenës u kthye në një histori familjare.Një bir që sheh emrin e babait të tij të rikthehet aty ku ai dha një pjesë të madhe të jetës.
Një qytet që kujton artistin.
Dhe një brez i ri që ka mundësinë të mësojë se përpara emrave të sotëm të skenës kanë qenë artistë që, me talent, punë dhe përkushtim, ndërtuan themelet e traditës teatrore.
“Hof t’shof” – një shprehje, një kujtim, një epokë
Ndoshta një prej mënyrave më të bukura për ta përmbledhur figurën e Hysen Bizës është pikërisht ajo shprehje që mbeti e lidhur me të:
“Hof t’shof.”
Dy fjalë të thjeshta, por që sot tingëllojnë si një jehonë nga një skenë e largët.
Jehona e një artisti që e jetoi skenën me pasion.Jehona e një qyteti që qeshte, emocionohej dhe duartrokiste me të.
Jehona e një epoke të teatrit shqiptar që nuk duhet të humbasë në harresë.
Hysen Biza iku nga jeta në vitin 1993.
Por “Daj Ceni” nuk iku nga kujtesa e Elbasanit.
Sepse artistët e vërtetë nuk jetojnë vetëm gjatë kohës kur janë në skenë.Ata jetojnë në personazhet që kanë krijuar, në kujtimet e kolegëve, në historitë e publikut dhe në brezat që vazhdojnë t’i zbulojnë.
Dhe ndoshta ky është kuptimi më i thellë i këtyre dy aktiviteteve të Festivalit “Skampa”: të mos lejojmë që koha të fshijë gjurmët e atyre që ndërtuan skenën.
Hysen Biza është një prej tyre.
Një artist i Elbasanit.
Një emër i teatrit shqiptar.
Një kujtim që vazhdon të jetojë.
