Nga Vladimir Selamaj, Athinë
Ka një pyetje që na ndjek si një jehonë e brendshme, shpesh e heshtur, por e pashmangshme: ç’jemi ne, Shqiptarët, në raport me shtetin, pushtetin dhe njëri-tjetrin? Në përpjekjen për të ndërtuar një shoqëri moderne dhe një demokraci funksionale europiane, shpesh përballemi me një pengesë që nuk vjen nga jashtë, por buron nga vetë ne: një kulturë e rrënjosur servilizmi dhe përuljeje ndaj autoritetit.
Ky fenomen nuk është thjesht një sjellje e rastësishme individuale. Ai është produkt i një historie të gjatë pasigurie, mungese besimi tek institucionet dhe një mentaliteti të trashëguar, ku qytetari e sheh shtetin jo si shërbim, por si pengesë. Për shumëkënd, e drejta nuk merret si e mirëqenë, por si diçka që duhet fituar përmes “rrugëve anësore”, përmes nënshtrimit, lidhjeve apo favoreve.
Servilizmi merr forma të ndryshme: një respekt i tepruar që shpesh fsheh frikë, një përulje e panevojshme përballë një zyrtari, një dhuratë që kalon kufijtë e simbolikes, apo heshtja përballë padrejtësisë. Në thelb, kemi të bëjmë me një marrëdhënie të shtrembëruar, ku qytetari ul veten për të marrë atë që, në një sistem normal, do të ishte e garantuar me ligj.
Më shqetësuese është fakti se kjo sjellje nuk mbetet vetëm brenda kufijve të Shqipërisë. Ajo na ndjek edhe në diasporë. Edhe në vende me institucione të forta dhe rregulla të qarta, shumë shqiptarë vazhdojnë të sillen me të njëjtin kompleks inferioriteti përballë autoritetit. Kjo tregon se problemi nuk është vetëm institucional, por thellësisht kulturor.
Pasojat janë të rënda dhe të dukshme. Një shoqëri ku servilizmi bëhet normë, nuk mund të ndërtojë demokraci të shëndetshme. Meritokracia zëvendësohet nga lidhjet, e drejta nga favori, ndërsa besimi tek institucionet gërryhet dita-ditës. Në vend të qytetarëve aktivë, krijohen individë që presin favore dhe shmangin përballjen me padrejtësinë.
Megjithatë, kjo nuk është një gjendje e pandryshueshme. Ndryshimi fillon me vetëdijen. Duhet të kuptojmë se respekti ndaj institucioneve nuk është nënshtrim ndaj individëve. Se të kërkosh të drejtën tënde nuk është arrogancë, por detyrim qytetar. Se shteti nuk është një derë ku duhet të lutesh, por një mekanizëm që duhet të funksionojë njësoj për të gjithë.
Edukimi mbetet çelësi. Brezat e rinj duhet të rriten me ndjenjën e dinjitetit qytetar, me besimin tek barazia para ligjit dhe me refuzimin e praktikave që i përkasin një kulture të vjetër mbijetese. Paralelisht, institucionet duhet të reformohen thellë: të bëhen më transparente, më të përgjegjshme dhe më pak të varura nga individët.
Në fund, pyetja “ç’jemi ne, Shqiptarët?” mbetet e hapur. Por ndoshta më e rëndësishme është një tjetër: çfarë duam të bëhemi? Sepse përgjigjja nuk qëndron tek historia jonë, por tek zgjedhjet që bëjmë çdo ditë. Dhe çdo ndryshim i madh nis nga një akt i vogël guximi: të mos përulemi aty ku duhet të qëndrojmë drejt.