Nga Anila Ahmataj
Në jug të Shqipërisë, atje ku mali i Tartarit ngrihet si një rojtar i lashtë mbi rrugët e kohës, shtrihet krahina e Kudhës Grehotit, një hapësirë ku natyra dhe njeriu kanë ndërtuar së bashku një vepër të rrallë harmonie. E rrethuar nga shtatë fshatra dhe e mbështetur në rrëzë të malit, duke u shtrirë përgjatë boshtit natyror Vlorë–Tepelenë, kjo krahinë të jep që në pamje të parë ndjesinë e një vendbanimi të menduar me urtësi shekullore. Shtëpitë nuk janë hedhur rastësisht mbi terren; ato rrinë të radhitura, njëra mbi tjetrën, si shkallë guri që ngjiten drejt malit, duke krijuar një panoramë që të lë pa frymë.
Arkitektura në këtë terren është një përgjigje e drejtpërdrejtë ndaj natyrës. Ndërtesat, të ndërtuara me gurë masivë dhe të lidhura me gëlqere e savur, e kanë shpinën nga jugu dhe pamjen nga veriu, një zgjedhje jetike për t’u mbrojtur nga era e fuqishme e jugës, që fryn me egërsi në çdo stinë. Kjo erë, e njohur për forcën dhe dëmet e saj, ka formësuar jo vetëm mënyrën e ndërtimit, por edhe karakterin e banorëve: të fortë, të duruar dhe të lidhur me tokën.
Shtëpitë, njëkatëshe dhe dykatëshe, dallohen për qoshet e tyre prej guri të skalitur, për dyert dhe dritaret me qemer dhe për çatitë e mbuluara me tjegulla të kuqe. Brenda mureve të trasha të gurit fshihet jeta e dikurshme patriarkale: familje të mëdha, me tre e katër breza nën një çati, të drejtuara nga veqili i shtëpisë. Odat dykatëshe dhe përdheset njëkatëshe ishin jo vetëm banesa, por qendra mikpritjeje, kuvendi dhe nderi. Dyshemetë e katit të parë shtroheshin me pllaka guri, ndërsa kati i sipërm me dërrasa pishe, që ruanin ngrohtësinë e dimrit dhe freskinë e verës.
Uji është një nga pasuritë më të rralla të kësaj krahine. I ftohtë si bora dhe i kthjellët si kristali, ai buron si dhuratë e malit dhe ushqen jetën brenda e jashtë vendbanimit. Klima dhe uji i kanë dhënë Kudhës Grehotit famën e një zone kurative, ku natyra shëron pa fjalë. Më lart, në shpatet e malit, shtrihet bota e staneve, atje ku verës ngjiten barinjtë me kopetë; mali hap burimet e tij, ujëra që mbajnë gjallë bagëtinë dhe traditën shekullore të blegtorisë. Çdo lagje kishte stanin dhe burimin e vet, një ndarje e drejtë që ruante rendin dhe paqen mes njerëzve.
Por Kudhës Grehoti nuk është vetëm bukuri natyrore dhe mjeshtëri ndërtimi. Është edhe histori që ngrihet në gur. Kala të lashta, si ajo e Ploçës dhe kalaja pranë lumit Vjosë, e njohur si Amantia, dëshmojnë për një trevë luftëtare, mikpritëse me miqtë dhe e pamëshirshme me armiqtë. Nuk është rastësi që kënga popullore i këndon kësaj krahine si mbrojtëse të vatanit.
E gjithë kjo krahinë dallohet se është mikpritëse, bujare, trime, punëtore, e dashur me miqtë dhe e ashpër me armiqtë.
Kur Italia fashiste hodhi këmbën pushtuese mbi tokën shqiptare, jehona e urrejtjes dhe dhimbjes u përhap në çdo krahinë të vendit. Por, në krahinën e Kudhës Grehotit, kjo plagë u ndje më thellë se kudo tjetër. Këtu, ku guri dhe mali kishin mësuar njerëzit të qëndronin drejt, pushtimi u prit jo me nënshtrim, por me vendim të prerë për rezistencë. Nga kjo krahinë u ngritën burra që lanë pas shtëpinë dhe familjen për t’u bashkuar në formacionet luftarake që historia do t’i njohë si Çeta Plakë e krahinës së Kudhësit. U bashkuan të rinj me ta, duke mësuar nga shembulli i burrave që nuk e pranonin robërinë.
Çeta e Kudhës Grehotit numëronte qindra burra, të ardhur nga fshatra dhe lagje të gjithë krahinës përreth. Ishte një forcë tashmë e organizuar, e vendosur të mos tërhiqej. Kanan Mazaj ra dëshmor në betejën e Kotës, më 5 qershor 1920, duke dhënë jetën për lirinë e vendit. Figura e tij u gdhend në kujtesën popullore si simbol i flijimit sublim. Emra të tillë nuk i përkasin vetëm historisë; ata jetojnë në ndërgjegjen e kombit.
Por krahina e Kudhës Grehotit nuk u formua vetëm nga lufta. Ajo u mbajt gjallë edhe nga besimi. Me shekuj, feja myslimane ka qenë pjesë përbërëse e jetës shpirtërore të kësaj treve, një shtyllë që ka mbledhur njerëzit rreth moralit, rendit dhe solidaritetit. Shërbyesit fetarë gëzonin besim të madh dhe fjala e tyre dëgjohej me respekt.
Në zemër të krahinës, xhamia e ndërtuar në fillim të shekullit XIX u bë jo vetëm vend adhurimi, por edhe qendër bashkimi. Me mure guri dhe ndërtim mjeshtëror, ajo përfaqësonte lidhjen e njeriut me Zotin dhe të komunitetit me vetveten.
Përreth, nëpër male dhe lagje, u ngritën mekame, teqe dhe varre të mira, vende të shenjta ku njerëzit ndiznin qirinj, lidhnin besë dhe kërkonin paqe shpirtërore. Mbi të gjitha, “Kurora e Malit”, e njohur si Kurora e Kudhësit, qëndron si kulti më i madh fetar i gjithë trevës. Aty, për shekuj, janë falur burrat, janë pastruar shpirtrat dhe janë lidhur besat shqiptare.
Në këtë rrëfim për krahinën e Kudhës Grehotit nuk mund të mbeten pa u përmendur zakonet dhe traditat popullore, ato rregulla të pashkruara që për shekuj me radhë kanë mbajtur në ekuilibër jetën shoqërore, morale dhe familjare të kësaj treve. Këtu, marrëdhëniet mes njerëzve nuk janë drejtuar vetëm nga ligji i shtetit, por, mbi të gjitha, nga e drejta zakonore. Fjala e dhënë kishte peshë më të rëndë se çdo dokument dhe besa ishte themeli mbi të cilin ndërtohej nderi i burrit dhe i familjes. Njeriu i Kudhës Grehotit, kur jepte fjalën, e mbante, pa kthim, pa justifikim.
Martesat nuk bëheshin brenda fisit, lagjes apo fshatit. Krushqia kërkohej larg, në fshatra me emër të mirë, sepse lidhja martesore nuk ishte vetëm bashkim individësh, por aleancë familjesh. Fejesa e djalit kërkonte shpenzime të mëdha, ndërsa nusja vinte gjithmonë mbi kalë, kurrë mbi mushkë, sepse kali simbolizonte nder, pastërti dhe fillim të mbarë.
Kur nusja afrohej pranë shtëpisë së re, ndërronte rrugën për arsye simbolike dhe, në oborr, i hidhej oriz, si shenjë pjellorie dhe begatie. I lyheshin gishtat me mjaltë, nën sqetull i vendosej një bukë gruri, shenjë e jetës së ëmbël dhe e sofrës së mbushur. Të hënën në mëngjes hapej arka e pajës dhe shpërndaheshin peshqeshet, duke vulosur hyrjen e saj në familje.
Dasma ishte festa më e madhe e jetës. Ajo fillonte ditë përpara, me këngë e valle. Kënga labe mbushte odat. Burrat këndonin të mbështetur në mure, kurriz më kurriz, ndërsa gratë qëndronin në dhoma të veçanta, duke ruajtur zakonet e hershme. Në këngën labe dalloheshin marrësi, kthyesi, isoja dhe, më vonë, hedhësi — një simfoni zërash që përfundonte gjithnjë me thirrjen e fuqishme “hej”.
Kur martohej vajza, vinin sinixhinjt një ditë përpara; priteshin me nder e me lezet nga njerëzit e shtëpisë dhe vëllazëria. Numri i tyre zakonisht ishte tre, por kishte raste edhe pesë. Vinte dajua, xhaxhai dhe vëllai i dhëndrit. Shtrohej rakia dhe i zoti i shtëpisë ngrinte i pari dollinë, duke uruar miqtë një nga një. Caktohej një drejtues muhabeti, i cili, pasi kishte bërë prezantimin e njerëzve në sofër, do të drejtonte muhabetin. Pas prezantimit të dy palëve, nisnin mirësitë për njëri-tjetrin dhe bisedat e ngrohta. Sinixhinjt vinin mbi kuaj me shale dhe sharkun hedhur krahëve. Alegria dhe gëzimi kalonin orë të tëra; pas mirësive fillonin dollitë dhe, pas dollive, vinte buka, e shtruar në sofrë të madhe, ku hahej bashkë, si shenjë barazie dhe vëllazërie. Ushqimi ishte i bollshëm: byrekë, mish, ëmbëlsira, gjithçka e përgatitur për të nderuar mysafirin.
Por, në këtë krahinë, jeta nuk ishte vetëm festë. Krahina e Kudhës Grehotit kishte edhe ritualet e saj të dhimbjes. Në mort, zia shprehej me të zeza, me vajtime të forta, me flokë të shpleksur e fytyra të gërvishtura. Gratë qanin me ligje të thurura, ndërsa burrat mbanin heshtjen e rëndë të nderit. Xhenazja përcillej thjesht, pa arkivol, vetëm me qefin. Zia zgjaste me muaj e vite, si dëshmi e lidhjes së fortë familjare.
Në krahinën e Kudhës Grehotit, zakoni nuk ishte thjesht rregull; ishte mënyrë jetese. Ai udhëhiqte gëzimin dhe dhimbjen, lindjen dhe vdekjen, martesën dhe besën. Ishte një trashëgimi që i dha identitet kësaj treve dhe që, edhe sot, vazhdon të jetojë në kujtesën dhe shpirtin e njerëzve.
Krahina e Kudhës Grehotit është një tokë ku historia nuk është thjesht e shkruar; ajo është e gdhendur në gur, e kënduar në këngë dhe e ruajtur në ndërgjegjen e njerëzve. Një krahinë që ka ditur të qëndrojë, të besojë dhe të mos harrojë.